Thursday, 8 October 2020

नवीन शैक्षणिक धोरण नुसार 360 डिग्री प्रोग्रेस कार्ड म्हणजे काय?

 #विद्यार्थ्यांची बुद्धिमत्ता ठरवेल कुत्रीम बुद्धिमत्ता


नवीन शैक्षणिक धोरण मध्ये शिक्षक व्यवस्थेबद्दल बरेच चांगले बदल आले आहे. त्यामधील महत्त्वाचा बदल म्हणजे विद्यार्थ्यांचे प्रगती पुस्तक. अजूनही प्रगतीपुस्तक म्हटले की बर्‍याच जणांच्या छातीची धडधड वाढते. मग स्वतःला जाणीव करून द्यावी लागते की आपण दहावी-बारावी, ग्रॅजुएट होऊन पंधरा वीस वर्ष झाले आणि त्या स्वप्नातून आपण जागे होतो. तरीही प्रगतीपुस्तक या शब्दाने धडधड वाढते.. ती वाढते...

आता आपले मूल जेव्हा शाळेतून प्रोग्रेस कार्ड आणतात तेव्हा त्याचा पॅटर्न बदललेला दिसतो. तो पॅटर्न असतो सातत्यपूर्ण सर्वेकष मूल्यमापन, म्हणजेच कंटीन्यूअस अँड कम्प्रेहेंसिव इव्हॅल्युएशन (CCE).

आपल्या काळात फक्त विषयात पास का नापास एवढेच प्रगतीपुस्तकावर असायचे. 35 पेक्षा कमी मार्क म्हणजे नापास. एकदा का विद्यार्थ्याला नापास शिक्का लागला की त्याचे वर्षे वाया जायचे असे नाही तर तो ती आयुष्यात काही चांगले करू शकेल अशी अशाच ही व्यवस्था मारून टाकायचे. अशा मुलांकडे बघण्याचा दृष्टिकोन फार वेगळा होता. ढ चा शिक्का त्याच्या माथी लागायचा. "घोका आणि ओका" अशी आपली परीक्षा पद्धत होती. जो पाठांतरा मध्ये चांगला त्याला चांगले मार्क. म्हणजे स्मृती आधारित शिक्षण पद्धती होती.

सध्या विद्यार्थ्यांची प्रगती मोजण्याची जी पद्धत चालू आहे तिला म्हणतात सातत्यपूर्ण सर्वेकष मूल्यमापन. ज्याला सी.सी.ई म्हणतात. आता यामध्ये फक्त विद्यार्थ्यांचे अभ्यासातील मार्क बघितले जात नाही तर त्याचे शाळेमधील वर्तणूक सुद्धा बघितली जाते. मुख्य म्हणजे फक्त वार्षिक परीक्षेवर त्या विद्यार्थ्यांचे मूल्यमापन न करता सातत्याने वर्षभर त्याचे वेगवेगळ्या पद्धतीने मूल्यमापन करायचे असते. यामध्ये फॉर्मटिव्ह असेसमेंट आणि समेटीव्ह असेसमेंट म्हणतात. आता समेटीव्ह मध्ये जे काही अभ्यासक्रम शिकवला जातो तो त्याला / तिला किती येतो याची लिहून परीक्षा घ्यायची असते तर फॉर्मटिव्ह मध्ये शिक्षक त्या विद्यार्थ्याला वाचता येते का? तो शाळेतील चर्चेमध्ये भाग घेतो का? त्याची कल्पनाशक्ती कशी आहे? प्रात्यक्षिक कसे करतो? गृहपाठ करतो का? ड्रामा आर्टमध्ये भाग घेतो का? असे पाहतात. या फॉर्मटिव्ह मध्ये शिक्षक-विद्यार्थी यांच्या संवादावर त्याला ग्रेड दिली जातात. यामध्ये विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासावर भर दिला जातो.

प्रश्न हा आहे की सीसीई ही परीक्षा पद्धत पास झाली का नापास? कारण या पद्धतीला मार्क्सवादी पालकांनी खूप विरोध केला. मार्क्सवादी पालक म्हणजे ज्यांना फक्त मुलांचे मार्कच दिसतात. त्यांच्या मध्ये कुठले कला गुण दडलेले आहेत त्यांना दिसतच नाही किंवा दिसत असले तरी त्यांना बघण्याची इच्छा नसते. शिक्षकाकडून सुद्धा सीसीई ला काही प्रमाणात विरोध राहिला आहे. काही शिक्षकांना अजूनही समजलेले नाही CCE मध्ये काय सांगितले आहे. सातत्याने विद्यार्थ्यांचे मूल्यमापन करायचे म्हणजे काय तर त्यासाठी वेगवेगळ्या मूल्यमापनाच्या पद्धती वापरायच्या.. जसे एखादा प्रोजेक्ट बनवायचा, एखादा धड्यावर नाटक बसवायचे, विविध ऍक्टिव्हिटी घ्यायच्या, जीवन कौशल्य विकसित व्हावे म्हणून त्या संदर्भात विशेष उपक्रमाचे नियोजन करायचे.. असे बरेच काही.. मग या सर्वांच्या आधारे त्या शिक्षकांना विद्यार्थ्यांचे फॉर्मटिव्ह असेसमेंट करायचे. सोबतच पेपर-पेन परीक्षा घ्यायची होती. मेहनती आणि उपक्रमशील शिक्षक होते ते सर्व पद्धत वापरायचे पण बऱ्याच शाळेत फॉर्मटिव्ह असेसमेंट चे फक्त रकाने भरले जायचे. बऱ्याच वेळा ज्या विद्यार्थ्यांचे मूल्यमापन व्हायचे तो विद्यार्थी कसा दिसतो हे सुद्धा शिक्षकांना माहीत नसायचे. आता त्यांची चूक आहे असं मी म्हणणार नाही कारण वर्गामध्ये 50 ते 70 विद्यार्थी असले की असे होणारच. त्यामुळे सी.सी. इ च्या पद्धतीला जेवढे स्वीकारायला हवे तेवढे स्वीकारले गेले नाही. कागदपत्री पूर्ण स्वीकार झाला पण खरे मूल्यमापन झाले असे दाव्याने सांगणे धाडसाचे होईल.

याचे कारण म्हणजे अजूनही आपण लॉर्ड मेकॉलेच्या शिक्षण पद्धतीमध्ये अडकलोय. मानसिकदृष्ट्या अजूनही "शिक्षण म्हणजे माहितीचा साठा करणे" असेच गृहीत धरतोय. ब्रिटिश सिस्टीम लावण्यात माहिर होते. ब्रिटिशांना जाऊन 75 वर्ष होतील.. स्वतःची ज्ञान रचनावादी शिक्षणपद्धती सुद्धा आणली पण ती व्यवस्था म्हणून अंमलबजावणीत आपण अपयशी होत आहोत. कारण मेकॉलेची घोका आणि ओका पद्धत पकड घेऊन आहे. याला म्हणतात सिस्टीम बसवणे. आपल्याला ही मॅकोलो सिस्टीम तोडावी लागेल. पालकांची शिक्षकांची आणि संपूर्ण समाजाची मानसिकता दृष्टिकोन जोपर्यंत बदलत नाही तोपर्यंत "शोध घेते ते शिक्षण" ही नवी व्याख्या आपण जनमानसात रुजू शकत नाही.

आजकालच्या शिक्षणात आपण मुलांना नुसतं भूतकाळातल ज्ञानच त्यांच्या हाती सोपवतोय, भविष्यकाळाचा नागरी सुद्धा बनवायचे आहे ते आपण विसरतोय. भविष्यकाळाचा नागरिक कसा असेल? त्यामध्ये कसले कौशल्य लागतील? तर त्याच्याकडे चार महत्त्वाचे कौशल्य आवश्यक आहे. एक) क्रिटिकल थिंकिंग, दोन) क्रीएटीव्हीटी, तीन) कॉलाबोरेशन आणि चार) कमुनिकेशन स्किल. यालाच 4C असे म्हणतात.
पालकांनो हे कौशल्य कोणी ऐरे गैरे संस्थेने सांगितले नसून वर्ल्ड इकॉनॉमिक फोरम याने रिपोर्टमध्ये जाहीर केले की पुढील दहा वर्षात हे चार कौशल्य असलेल्या विद्यार्थ्यांनाच नोकऱ्या जास्त असणार आहे. या रिपोर्ट मध्ये हे ही म्हणाले की जे शाळेत जाणारे विद्यार्थी आहेत त्यातील 65 टक्के विद्यार्थी असे करियर निवडतील जे आज अस्तित्वातच नाही. पण त्या करियर ला लागणारे कौशल्य हे समजले आहे. ते आहे सर्जनशीलता, एकत्र पद्धतीने काम करणे, समोरच्या च्या भावना समजून उत्तम संवाद कौशल्य करणे, समस्या सोडवण्याचे कौशल्य या पद्धतीचे माईड सेट लागणार आहेत. यामध्ये भावनिक बुद्धिमत्ता ला सर्वात जास्त महत्त्व असेल.

आता ही कौशल्याचा आपल्याला विद्यार्थ्यांमध्ये आणायचे असेल तर तसा अभ्यासक्रम आणि जीवन कौशल्य शाळेत शिकवले गेले पाहिजे. नवीन शैक्षणिक धोरणांमध्ये याचा सखोल अभ्यास केला आहे आणि त्या पद्धतीच्या गोष्टी सुचवल्या आहेत. तसा अभ्यासक्रम बनायला लागला आहे. विद्यार्थ्यांमध्ये जिज्ञासा कशी निर्माण होईल? तो किंवा ती जास्तीत जास्त कसे प्रश्न विचारतील? अशी इकोसिस्टीम निर्माण करण्याचे काम चालू आहे. कृतीतून शिक्षण, अनुभवातून शिक्षण, विद्यार्थी आपण होऊन शिकतील याचे प्रयोग आता सार्वत्रिक करणे गरजेचे आहे. तसे नवीन शैक्षणिक धोरणात सांगितले सुद्धा आहे.

आता मुख्य मुद्दा हा आहे की या एकविसाव्या शतकातील कौशल्याचे मूल्यमापन कसे करायचे? विद्यार्थ्यांमध्ये हे कौशल्य विकसित झाले आहे की नाही हे कसे तपासायचे? यासाठी नवीन शैक्षणिक धोरणांमध्ये 360 डिग्री बहुआयामी रिपोर्ट कार्डचा उल्लेख केला आहे. विद्यार्थ्यांचे मूल्यमापन त्यांचे प्रोग्रेस कार्ड हे 360 डिग्री मल्टिडाईमेनशीयल होईल. या नवीन रिपोर्ट चा पाया हा एकविसाव्या शतकातील कौशल्य आधारित असणार आहे. ज्या सीसीई मूल्यमापनाच्या पद्धती होत्या त्या असणारच आहे पण त्याचे ॲडव्हान्स व्हर्जन स्वरूप यात असेल.

प्रोग्रेस कार्ड मध्ये कोग्नेटिव्ह डोमिन मध्ये कुठल्याही विषयाचे आकलन किती झाले या संदर्भात माहिती असेल. तसेच इफेक्टिव डोमिन मध्ये हे मुद्दे असतील जसे त्या विद्यार्थ्याचा स्वतःकडे बघण्याचा.. दुसऱ्या कडे बघण्याचा आणि जगाकडे बघण्याचा दृष्टिकोन कसा आहे? त्याची भावनिक बुद्धिमत्ता चा किती विकास झाला आहे? सृजनशीलता इनोव्हेटिव्ह आयडियाज संदर्भात, समस्या सोडवण्यासाठी घेणारा पुढाकार, संवेदनशीलता, संवाद कौशल्य या पद्धतीचे बर्‍याच गोष्टींचे मूल्यमापन यात होतील. तर सायकॉमोटर डोमिन मध्ये त्याचे शारीरिक हालचाली आणि फिजिकल फिटनेस संदर्भातील मुद्दे असतील. हे सर्व मूल्यमापन करण्यासाठी पहिल्यासारखेच प्रोजेक्ट बेस्, ॲक्टिविटी बेस, इंक्वायरी बेस् लर्निंग चे टूल वापरावे लागणार आहे.

पण मुख्य बदल हा आहे की विद्यार्थ्यांचे मूल्यमापन फक्त शिक्षकच करणार नाही तर त्याचे वर्गातील मित्रसुद्धा करतील. तो शाळेत कसा वागतो? डबा शेअर करतोय का? त्याच्यामध्ये सहकार्याची भावना आहे की नाही? तो/ती मित्रांशी कसा बोलतो? सगळ्यांना आदर करतो का? याचे उत्तर त्या विद्यार्थ्यांच्या मित्र मैत्रीणींना विचारले जातील. त्या विद्यार्थ्यांचे मित्र मूल्यमापन करून मार्क देतील.

आधीच्या सी सी इ मध्ये त्या विद्यार्थ्यांचे शाळेतील वर्तणुकीच्या नोंदी असायच्या. आता घरातील वर्तणुकीच्या नोंदी असणार आहे. त्यासाठी या 360 डिग्री रिपोर्ट कार्ड मधिल काही भाग हा पालकांना भरायचा आहे. तर या रिपोर्ट कार्ड मधील काही भाग हा सेल्फ असेसमेंट चा आहे. म्हणजे विद्यार्थ्याने स्वतःला प्रश्न विचारून त्यांनी स्वतःला मार्क द्यायचे आहे. त्याने स्वतःचे मूल्यमापन करायचे आहे ज्यामधून त्याला स्वतःच्या स्ट्रेंथ / ताकद आणि विकनेस समजतील.

आता तुम्हाला वाटेल की सी सी इ मध्ये जसे टीचर्स रकाने भरून मोकळे व्हायचे, टिक मार करायचे ,खोलात जाऊन तपासायचे नाही तसेच इथेही होईल. 360 डिग्री रिपोर्ट कार्ड चे वैशिष्ट्य हे आहे की हा पूर्ण रिपोर्ट कार्ड जो बनेल तो मूल्यमापनाचा जो फॉर्म असणार आहे त्याच्या आधारावर. हा पूर्ण फॉर्म एक तर्फी नसून तो इंटरॅक्टिव्ह असणार आहे. संवाद रुपी तो फॉर्म असणार आहे. हा फॉर्म आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स चा वापर करून बनविण्यात येणार आहे असं खुद्द नवीन शैक्षणिक धोरणाच्या ड्राफ्ट मध्येच लिहिलेल आहे.

हा असा रिपोर्ट कार्ड असेल जो शिक्षक, विद्यार्थी, पालक एकत्रित भरतील पण त्याचं मूल्यमापन करेल आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स सॉफ्टवेअर. त्या विद्यार्थ्याला किती ग्रेड द्यायचे.. तो पास झाला की नापास झाला.. हे मूल्यमापनाचा फॉर्म कसा भरला आहे त्यावरून ठरेल आणि निर्णय सॉफ्टवेअर घेईल. मुख्य म्हणजे विद्यार्थी जसा जसा पुढे जाईल तसतसा हा रिपोर्ट अधिक अचूक बनत जाईल. समजा पहिली इयत्ते पासून त्याचे या 360 डिग्री ने मूल्यमापन चालू झाले आणि आता तो आठवी इयत्ते मध्ये आला तर शाळेच्या सिस्टिम मध्ये आठ वर्षाचा रिपोर्ट कार्ड ची संपूर्ण माहिती असल्याने आठवीला मला पाहता येईल की या विद्यार्थ्यांची कुठली बुद्धिमत्ता जास्त ताकदवान आहे. हार्वर्ड गार्डनच्या बहुविध बुद्धिमत्ता चा विचार केला तर प्रत्येक जण कसल्या ना कसल्या बुद्धिमत्तेचे मध्ये पुढे असतो. बुद्धिमत्ता ही एक नसून ती अनेक असते. फक्त काही विद्यार्थ्यांमध्ये एखादी बुद्धिमत्ता जास्त असते तर दुसऱ्या विद्यार्थ्यांमध्ये दुसऱ्या कुठल्यातरी बुद्धिमत्तेला त्रिव्यतेने प्राप्त झालेल्या असतात. हावर्ड गार्डनर म्हणतात आठ प्रकारच्या बुद्धिमत्ता आहे. जसे भाषिक बुद्धिमत्ता, तार्किक बुद्धिमत्ता, सांकेतिक बुद्धिमत्ता, अवकाशीय बुद्धिमत्ता, शारीरिक स्नायू विषयक बुद्धिमत्ता, व्यक्ती अंतर्गत बुद्धिमत्ता, आंतर व्यक्ती बुद्धिमत्ता, सृष्ट पदार्थ बुद्धिमत्ता.

आता याचे कॉम्बिनेशन करून तुमचा मुलगा मुलगी कशात करियर करेल तर अधिक यशस्वी होऊ शकेल हे या 360 डिग्री रिपोर्ट कार्ड ने सांगता येऊ शकेल. यासाठी पहिलीपासून विद्यार्थ्यांची सर्व माहिती मूल्यमापन शिक्षकांनी, त्या विद्यार्थ्याने आणि त्याच्या पालकांनी प्रामाणिक पणे केले तर हा जो आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स वापरून सॉफ्टवेअर बनवले जात आहे तो योग्य निर्णय घेईल. लक्षात ठेवा निर्णय शिक्षक किंवा पालकांना घ्यायचा नाही की माझा मुलगा कशात हुशार आहे हे शोधण्याचा.. शिक्षकांना पालकांना खरे मूल्यमापन करून तो 360 डिग्री फॉर्म योग्य पद्धतीने भरायचा आहे. आता मूल्यमापन फॉर्म तेव्हाच भरता येईल जर त्या फॉर्म मधील प्रश्न हे वर्गातील विद्यार्थ्यांनी अनुभवलेले असतील मग ते प्रोजेक्ट करून असतील, नाटक बसून असतील, रोल प्ले असतील, विद्यार्थ्यांची जागृती निर्माण करून असतील, अशा प्रकारच्या बऱ्याच गोष्टीत असतील. याचा अर्थ तुमचा मुलगा तुमची मुलगी पास की नापास शिक्षक करणार नाही तर कृत्रिम बुद्धिमत्ता वापर करून हे सॉफ्टवेअर ठरवतील आणि हेच न्यू एज्युकेशन पोलिसी ला अपेक्षित आहे.

आता प्रश्न हा आहे की हे कितपत प्रॅक्टिकल शक्य आहे? असं सॉफ्टवेअर केव्हा बनेल? त्याचे प्रशिक्षण व्यवस्थित होईल का? ग्रामीण भागात वापरता येईल का? सरकारी शाळेमध्ये सर्वच शिक्षक स्वीकारतील का? त्या 360 डिग्री रिपोर्ट कार्ड नुसार वर्ष भर शिकवले असेल का? तसे उपक्रम प्रत्यक्ष झाले असतील का? शिक्षक प्रामाणिक भरतील का सी सी इ सारखे रकाने आणि टिक मार्क भरून पुठे जातील? पालक आंधळे प्रेमा खातर आदर्श उत्तरावर टिक तर करणार नाही ना?
असे अनेक प्रश्न निर्माण होते पण जसजसा त्याचा वापर वाढेल तसं याच्या मर्यादाही निघतील अशी आशा आहे.
थोडक्यात काय कृत्रिम बुद्धिमत्ता वापरून विद्यार्थ्यांची विविध बुद्धिमत्ता तपासली जाईल.


Monday, 7 September 2020

नवीन शैक्षणिक धोरण आणि डिजिटल ट्रान्सफॉर्मेशन

दिव्य मराठी मधुरीमा मध्ये प्रसिद्ध झालेला शिक्षण अभ्यासक सचिन उषा विलास जोशी यांचा लेख.

आपल्याला कोड्याक फिल्म आठवत असेल.. पूर्वी आपण फोटो काढायला कॅमेरा मध्ये कोड्याकचा रोल विकत घेऊन टाकायचो. तेव्हा नुकतेच डिजिटल कॅमेरा यायला सुरूवात झाली तेव्हा त्या कंपनीने स्वतःमध्ये बदल घडवले नाही. त्यांनी त्यावर विश्वास ठेवला नाही आणि डिजिटलायझेशनला खूळ समजले. आता कोड्याक कंपनी ला दिवाळखोरी जाहीर झाली. आपल्या शिक्षण पद्धतीचे सुद्धा असेच होईल जर आपण बदललो नाही.. डिजिटलायझेशन ला गांभीर्याने घेतले नाही तर..

शिक्षण क्षेत्रामध्ये डिजिटल ट्रान्सफॉर्मेशन मोठ्या प्रमाणात येत आहे. आपण त्याला विरोध करत राहिलो तर शिक्षण प्रगती दर अजून लांब जाईल कारण तुमची इच्छा असो किंवा नसो बदल हा होणारच आहे आणि त्याची सुरुवात नवीन शैक्षणिक धोरणामध्ये स्पष्टपणे दिसते. ३४ वर्षानंतर आलेल्या शिक्षण धोरणामध्ये याचा खोलात विचार केला आहे. पूर्ण धोरणांमध्ये डिजिटलायझेशन किंवा त्या संदर्भातील मुद्द्यांचा किमान शंभर वेळा तरी उल्लेख सापडेल. डॉक्टर कस्तुरीरंगन यांनी एकविसाव्या शतकात कुठल्या प्रकारची मनुष्यबळ लागणार आहे याचा विचार करून त्यांना कुठले कौशल्य येणे अपेक्षित आहे त्याप्रमाणे शिक्षण अभ्यासक्रमात कसा बदल करावा लागेल याची उत्तम मांडणी केली आहे. हे धोरण ठरवतांना त्यांनी ग्रामीण विद्यार्थी आणि शहरी विद्यार्थी दोघांचा विचार करून हे कौशल्य प्राप्त करण्यासाठी डिजिटल टेक्नॉलॉजीचा वापर करण्यावर भर दिला आहे.

त्यांनी शिक्षण आणि तंत्रज्ञानाच्या नातेसंबंध प्रत्येक स्तरावर करायला सांगितले आहे. याचा अर्थ पूर्व प्राथमिक पासून ते कॉलेज पर्यंत सर्व स्तरावर तंत्रज्ञानाचा वापर करायला सुचवले. शिक्षकांसाठी डिजिटल अध्यापनशास्त्र, शिक्षण संस्थेला डिजिटल लायब्ररी, वर्च्युअल लॅब उभारायला सांगितली. तर इयत्ता सहावी पासून कोडींग प्रोग्रामिंग विषय समाविष्ट करायला सांगितले. विद्यार्थी ज्या भाषेत शिक्षण घेत असेल त्या भाषेमध्ये डिजिटल कन्टेन्ट विकसित करायला सांगितले आहे.

आता तुमच्या मनात प्रश्न येईल एवढे डिजिटलायझेशन शिक्षणात होणार आहे त्यासाठी भारत तयार आहे का? ग्रामीण भागात इंटरनेट आहे का? १३० कोटी जनतेमध्ये स्मार्टफोनची संख्या ६० कोटी आहे.. हे गरिबांना परवडेल का? हा बदल केव्हा होणार? तर हा बदल लगेच होणार नाही पण बदलाचा वेग जलत नक्की असेल. जर कोरोना आला नसता तर डिजिटल ट्रान्सफॉर्मेशन बदलाचा वेग हा मध्यम धीमी गतीचा असता. पण कोरोना काळात दोन क्षेत्रामध्ये अमुलाग्र बदल झाला ते क्षेत्र म्हणजे इन्फॉर्मेशन टेक्नोलॉजी आणि शिक्षण. ऑनलाइन शिक्षण जरी सध्या बाल्यावस्थेत असले तरी पुढील पाच वर्षात त्याचा विकास नक्की होणार आहे. न्यू एज्युकेशन पोलिसी मध्ये ब्लेंडेड एज्युकेशन सिस्टीम सुचवली आहे. याचा अर्थ असा की विद्यार्थ्यांना वर्गात जे शिकवले जाईल त्याचा अभ्यास त्यांनी स्वयंअध्ययनाने करून घ्यावा. त्यासाठी त्यांनी टीचर्स किंवा प्रोफेसर चे त्या विषयासंदर्भातील प्री रेकॉर्डिंग व्हिडिओ बघायचे आणि त्या नंतर वर्गांमध्ये त्या टॉपिक बद्दल चर्चा करायची.. प्रॉब्लेम सोडवायचे.. जास्त वेळ चर्चेला द्यायचा विद्यार्थ्यांच्या शंका निस्तरायला द्यायचा. शिकव्हायला जो वेळ जातो त्याला तंत्रज्ञानाची साथ द्यायची. यामुळे शिक्षकांची भूमिका ही बदलून ती मार्गदर्शक कडे जाईल. या पद्धतीचे शिक्षण जगातील कितीतरी देशात सध्या चालू आहे. आज जगातील सर्व प्रकारची माहिती गुगल देते. छत्रपती शिवाजी महाराज केव्हा जन्मले? हे सांगायला गुगल तंत्रज्ञान आहे. ते शिक्षकांनी सांगणे अपेक्षित नाही तर शिक्षकांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांचे गुण विद्यार्थ्यांमध्ये कसे येतील यासाठी मेंटरिंग करणे अपेक्षित आहे.

नवीन शिक्षण धोरणात स्पष्ट सांगितले आहे की तंत्रज्ञानाचे ज्ञान असणे आणि तंत्रज्ञानाचा वापर करणे दोन्ही आवश्यक आहे. शिक्षकांनी तंत्रज्ञानाचा वापर मोठ्या प्रमाणात करणे न्यू एज्युकेशन पोलिसी ला अपेक्षित आहे. विद्यार्थ्यांची हजेरी, सरकारला पाठवायला लागणारी माहिती, नेहमीच लागणारी माहिती, स्टॉक रजिस्टर पासून तर जनरल रजिस्टर पर्यंत.. प्रगती पुस्तका पासून तर शाळेचा दाखला पर्यंत सर्व कामांमध्ये तंत्रज्ञानाचा वापर होईल. शिक्षकांचा अतिरिक्त वेळ वाचेल. कामात पारदर्शकता येईल. जसे वर्गातील हजेरी ही एका फोटोवर घेता आली तर उपस्थित विद्यार्थ्यांचीच खिचडी बनेल. खिचडी मधील भ्रष्टाचार थांबेल. नुकतेच सी.बी.एस.ई बोर्डाने माझ्या शाळेचे एफिलेशन इन्स्पेक्शन वर्च्युअल आणि ऑनलाइन घेतले. त्यामुळे कामात पारदर्शकता आली, वेळ आणि पैसा वाचला आणि मुख्य म्हणजे भ्रष्टाचार थांबला.

कोविड १९ मुळे कितीतरी शाळा ऑनलाइन पद्धतीने शिकवायला सुरुवात झाल्या. तुम्ही म्हणाल हे फक्त खाजगी शाळेत मधले चित्र होते पण केरळ मधली मल्लांपुर मधील सरकारी शाळेत शिक्षिका ऑगल्मेट रियालिटी सारखे तंत्र वापरून वर्गांमध्ये हत्ती, गाई आणून शिकवत आहे. नुकतेच राष्ट्रीय शिक्षक पुरस्कार मिळालेले नारायण मंगलारम यांनी महाराष्ट्रात भटक्या-विमुक्तांच्या विद्यार्थ्यांसाठी मायक्रोसॉफ्टच्या शैक्षणिक ॲपचा वापर करून अमेरिकेचे व्हॉइस पॉड बक्षीस मिळाले, त्यांनी स्काइपवर 25 पेक्षा अधिक देशातील 200 शाळांमधील त्यांच्या विद्यार्थ्यांची संवाद साधून दिला, गॉलक्टिक एक्सप्लोरर या ॲपचा वापर करून शाळेत ग्रहमाला आणली. दोन वर्षांपूर्वी अमरावती मधील नगरपालिकेच्या शाळेत अलॅक्सा रोबट शिक्षक म्हणून वापरायला सुरुवात झाली. त्यामुळे तंत्रज्ञान असो किंवा आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स चा वापर असो तो तळागाळात वापरायला सुरुवात झाली आहे. खरं तर तंत्रज्ञान हे सर्वांना समान पातळीवर आणायला मदत करते. गरीब-श्रीमंत ही दरी कमी करते. जर गावागावांमध्ये इंटरनेट पोचवले, डिजिटल इन्फ्रास्ट्रक्चर उभारले तर ग्रामीण विद्यार्थ्यांना अधिक संधी उपलब्ध होतील.

तंत्रज्ञान वापरण्याची जी भीती असते ती भीती ही अडचण नाही आहे. कोरोनाने ती भीती केव्हाच काढून टाकली आहे. आज गल्लीतील रस्त्यावर बसलेला चांभार सुद्धा पैसे गुगल पे ने घेतो. जेव्हा गुगल मॅप आला तेव्हा भारतातील रस्त्यांवर चालणारच नाही अशी टीका झाली होती परंतु आज खेड्यातील व्यक्ती गुगल मॅप वापरतो. प्रश्न तंत्रज्ञान शिकण्याचा नाही आहे तर प्रश्न तंत्रज्ञानच्या पायाभूत सोयीसुविधांचा आहे. सरकारने त्यावर अधिक गुंतवणूक करणे गरजेचे आहे.

आता कॉलेजला प्रवेश घेताना प्रमुख विषय सोबत दुय्यम विषयाचे कोर्सेस करता येणार आहे. म्हणजे गावाकडचा एखादा विद्यार्थी इंजिनिअरिंगची पदवी घेता घेता शेती चा एखादा कोर्स करू शकतील. या पद्धतीची मेजर आणि मायनर विषय घेऊन पदवी घेण्याची सोय परदेशी देशात अनेक विद्यापीठात आहे. ती आता भारतात सुरू झाली आहे. मग तरुण विद्यार्थ्यांना त्यांच्या विषयात पदवी घेता घेता त्याला लागणारे विविध कौशल्य हे छोट्या छोट्या ऑनलाईन कोर्स माध्यमातून घेता येतील. त्यासाठी विविध प्लॅटफॉर्म बनवणे सुरू झाले आहे. जसे स्वयम् दीक्षा यावर विविध कोर्सेस आले आहे. खाजगी प्लॅटफॉर्मवर असं स्किल बेस् कोर्सेस उपलब्ध आहे. जे कोर्सेस हे माहितीच्या आधारावर असतात त्याला तर ऑनलाइन एज्युकेशन हे खूप उपयोगाची आहे.

थोडक्यात काय तर शिक्षणामध्ये डिजिटल ट्रान्सफॉर्मेशन चे स्वागत करायला आपण तयार व्हायला हवे. हे अगदी खरं आहे की शिक्षण पूर्ण वर्चुअल करणे शक्य नाही. प्राथमिक शिक्षण तर मुळीच नाही. पण ही पॉलिसी तसा आग्रहही धरत नाही. ती एवढच म्हणते की तंत्रज्ञानाचा वापर शिक्षण सर्वांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी, सोपं करण्यासाठी, विद्यार्थ्यांच्या संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी, शिक्षकांचे कामे कमी करण्यासाठी, शिक्षणात पारदर्शकता आणण्यासाठी करायचे आहे. शिक्षकांनी तंत्रस्नेही होऊन नव्या भारताची सुरुवात करायची आहे.

सचिन उषा विलास जोशी
शिक्षण अभ्यासक
तथा संचालक इस्पॅलियर स्कूल, नाशिक.


Thursday, 9 July 2020

मी लहान वर्गाला शिकवते म्हणजे माझे प्रोमोशन का डीमोअशन?


ओशो मागील शतकातील अतिशय बुद्धिवान व्यक्तिमत्व अजून तरी या एकविसाव्या शतकात इतका बुद्धीमान व्यक्तिमत्व घडलेला नाही. मी ओशो खूप वाचतो आणि त्यांचा शिक्षण संदर्भातील दोन मोठे ग्रंथ जे दोन दोन हजार पानांचे आहेत. ते प्रत्येक वेळेस वाचले की नवा अर्थ निघतो.

ओशो एका ठिकाणी म्हणतात की लहान मुलांना शिकवण्यासाठी जेवढे उच्चशिक्षित टीचेर्स पाठवाल तेवढं ते लहान मूल घडेल. ते सर्व शिक्षक बालवाडी मध्ये शिकवायला पाठवा जे खूप शिकले आहे. प्री-प्रायमरी मध्ये Ph.D झालेले उच्चशिक्षित शिकवणारी टीचेर्स हवे.

विद्यार्थी जसजसा मोठा होतो तो स्वतः शिकत असतो म्हणून मोठ्या विद्यार्थ्यांना कॉलेजच्या विद्यार्थ्यांना मॉन्टेसरी टीचर शिकवायला पाठवा कारण व्यक्तिमत्व विकास करायला काही राहिलेला नसतो सर्व लहानपणी होऊन जातात

आता तर मेंदू शास्त्राने हे सिद्ध पण केलेल आहे.

त्यामुळे मला वैयक्तिक असं वाटतंय जेवढे विद्यार्थी लहान.. पहिली.. दुसरी.. तिसरी मध्ये शिकवणारे टीचर हे खूप शिकलेले.. सर्वात जास्त माहिती असलेले हवे.

या वयातच कुतूहल जागं होत असतात.

त्यामुळे जे शिक्षक लहान मुलांना शिकवायला तयार होतात ते खऱ्या अर्थाने त्या विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्व घडवतात. तुम्हाला जर देश घडवायचा असेल तर उच्चशिक्षित शिक्षकांनी लहान विद्यार्थ्यांना शिकवले पाहिजे. कारण ते पाया बांधत असतात.. कळस तर कोणीही चढवतो.

त्यामुळे लहान मुलांना शिकवायला जाण म्हणजे तुमचं प्रमोशन असतं हा मुद्दा नीट समजून घ्या.

आपल्याकडे उलट असतं तुम्ही जेवढे जास्त शिकाल तेवढे तुम्ही मोठ्या विद्यार्थ्यांना शिकवतात आणि त्यांना शिकवणं म्हणजे प्रतिष्ठेचं मानतात.

मी जर एक दिवसासाठी शिक्षण मंत्री झालो तर कॉलेजला मिळणारा पगार हा नर्सरी ते पाचवीच्या टीचर ला करेल आणि प्री प्रायमरी - प्रायमरी टीचर चा पगार हा प्रोफेसरला करेल आणि जेवढ्या लहान मुलांना तुम्ही शिकवला जाईल तेवढे तुमचा प्रमोशन असं जाहीर करेल.

सचिन उषा विलास जोशी

Sunday, 5 July 2020

"शिक्षक गुरु का फक्त शिक्षक'"

आज गुरुपौर्णिमा
त्यानिमित्त माझे विचार मी मांडत आहे..
"शिक्षक गुरु का फक्त शिक्षक'"

गुरू
गुरु आयुष्य कसं जगावं ते सांगतो..
जो हरवल्याना रस्ता दाखवतो.
गुरु हा तत्वज्ञानी असतो.

प्रत्येक व्यक्ती स्वतःचे अध्यात्मे घेऊन जगत असतो.
हे अध्यात्मिक ज्ञान येथे गुरूकडून..

गुरु तुमच्या जीवनाची फिलॉसॉफी बनवतो. म्हणून आयुष्यात योग्य गुरु निवडणे आवश्यक. इथे निवड चुकली तर अडचण होऊ शकते..

गुरु कोणीही असू शकतो, मग तो आई-वडील, मित्र मैत्रीण, भाऊ, सहकारी, शिक्षक.. कोणीही..
ज्यावर तुम्ही विश्वास ठेवतात व त्यांच्या विचार तुम्ही स्वतःचे मानतात आणि ते तुमचे जीवनसूत्र बनवतात. ते प्रत्यक्ष तुमच्या जीवनात हवे असे नसते जसे ओशो पासून तर सध्याच्या तरुणांचा ताईत बनलेले संदीप माहेश्वरी.

शिक्षक
शिक्षक हा शिकवण्याचे कार्य करतो.
भारतीय तत्त्वज्ञानात गुरु आणि शिक्षक हे वेगळे समजले जातात.
आज शिक्षक दिन नाही.
शिक्षक विद्यार्थ्यांना कौशल्य शिकवतो तर गुरु ते कौशल्य आयुष्यात कसे वापरायचे ते शिकवतो.

शिक्षक हा म्हणजे शाळेतला शिक्षक असा संकुचित शब्द नसून पालक सुद्धा शिक्षक असतात किंबहुना ते लहान मुलांच्या आयुष्यातील पहिले शिक्षक असतात

प्रश्न हा आहे टीचरला गुरू होता येते का?
तर नक्कीच हो!!

जो शिक्षक विद्यार्थ्यांमध्ये शिकवता शिकवता एक ऊर्जा निर्माण करू शकतो तो गुरु होण्याच्या प्रक्रियेला सुरुवात करतो.

ही ऊर्जा असते "तू करू शकतो" या मानस प्रक्रियेची..

शिक्षक तेव्हा गुरू होतो जेव्हा तो त्याच्या विद्यार्थ्यांना शिक्षण देत नाही तर शिक्षणाची तहान निर्माण करतो. आपल्याकडे म्हण आहे, घोड्याला तलावा जवळ नेता येते पण तलावातील पाणी पी असं करता येत नाही.
जर घोड्याला तहानच लागली नसेल तर तो का बरं पाणी पेईल? गुरु ती तहान निर्माण करतो.

आपल्या भारताला असे शिक्षण हवे आहे जे त्यांच्या त्यांच्या विषयात गुरु बनतील आणि विद्यार्थ्यांना जगण्याची प्रेरणा देतील.

विद्यार्थी आयुष्यात कधी नैराश्य अनुभवणार नाही आणि नैराश्य आलं तर त्यांना शिक्षकांचे ते शब्द आठवतील जे तुम्ही त्याला शाळेत शिकवता शिकवता सहज सांगितले होते. त्या क्षणी तुम्ही शिक्षक नाही.. गुरू झालात.

तमाम अश्या पालकांना, शिक्षकांना गुरुपौर्णिमा च्या शुभेच्छा
आणि पालक-शिक्षक ते गुरु होण्याच्या प्रक्रियेला ऑल द बेस्ट.

सचिन उषा विलास जोशी
शिक्षण अभ्यासक

Monday, 29 June 2020

ऑनलाइन एज्युकेशन का.. कसे..का बरं?


ऑनलाइन एज्युकेशन वर सातत्याने काही प्रश्न विचारले जातात त्यावर शिक्षण अभ्यासक सचिन उषा विलास जोशी यांनी दिलेली उत्तरे.

15 जूनला दरवर्षी शाळेची घंटा वाजते आणि चिवचिवाट ऐकू येतो पण यावर्षी घंटा वाजलीच नाही.. पण काही शाळेत हा चिवचिवाट ऑनलाइन क्लासरूममध्ये ऐकू आला.

आता ऑनलाइन एज्युकेशन या लहान मुलांना द्यावे का? लहान मुलं नाही शिकली यावर्षी तर कुठे बिघडते? ऑनलाइनचा हट्टहास हा पालकांकडून फी घेण्यासाठी आहे का? असे बरेच प्रश्न सोशल मीडियावर येत आहे. या सर्वांची उत्तरे या लेखात पाहू पण हा लेख निबंध सारखा न लिहिता मुद्दे मांडत आहे.

1) विद्यार्थी गेले चार महिन्यापासून घरीच आहे. त्यांना त्यांच्या शाळेची आठवण येत आहे.. मित्रांची आठवण येते. ऑनलाइन स्कूल सुरू असेल तर विद्यार्थी एकमेकांना स्क्रीनवर भेटू शकतात...त्यांना पाहू शकतात.. बोलू शकतात.. शेअर करू शकतात. सर्वात महत्त्वाचे भेटण्याचे पाहण्याचे बोलण्याचे माध्यम नवीन असल्याने उत्साह सुद्धा असतो .

2) आता हे ऑनलाइन एज्युकेशन किती वेळ असावे? पाचवीपर्यंत जास्तीत जास्त एक तास.. आठवीपर्यंत दीड ते दोन तास. जर प्री-प्रायमरी च्या मुलांना देणार असाल तर 20 ते 25 मिनिटे. थोडक्यात काय त्यांचा स्क्रीन टाईम किमान 30 मिनिटे तर जास्तीत जास्त 90 मिनिटे वयानुसार असावा. आता स्क्रीन टाईम जास्त असल्याने विद्यार्थ्यांच्या मानसिक व शारीरिक आरोग्यावर परिणाम होतो. मुल हायपर होण्याची शक्यता असते. पण केव्हा? जेव्हा मुलं टीव्ही, युट्यूब, व्हिडिओ गेम समोर तीन ते चार तास असतात. पालकांनी टीव्हीचा टाइम कमी करून एक तास शाळेच्या ऑनलाइन एज्युकेशनचा स्क्रीन टाईम द्यावा. टिव्ही कमी पाहण्यासाठी घरात प्रोत्साहन द्यावे.

3) ऑनलाइन एज्युकेशन जर एक ते दीड तास असणार आहे तर शाळा तीन ते चार तासाचे टाईम टेबल का देते? खरंतर टीचर ऑनलाइन म्हणजे लाईव्ह विद्यार्थ्यांसमोर थोडासा वेळ येते. यामध्ये एखाद्या विषयाची मांडणी करते आणि जास्तीत जास्त होम असाइनमेंट देते. ठराविक वेळेत ऑफ स्क्रीन हे होम असाइनमेंट मुलं सोडवतात. टीचर त्यांना काही प्रोजेक्ट / ऍक्टिव्हिटी / ड्रॉइंग देतात ते त्या वेळेतच मुलांनी करणे अपेक्षित असते. आता हे का? तर मुलं चार महिन्यापासून घरी बसले आहेत. आईने त्यांना जेवढे बिझी ठेवायचे तेवढे ठेवले. आता तिला पण प्रश्न पडलाय आता मुलांना काय ऍक्टिव्हिटी द्यावी... जेव्हा टीचर काय होम वर्क देतात तर मुलांना रोज उठल्यावर एक उद्दिष्ट/गोल मिळते. ते काही काळ त्यात व्यस्त राहतात. तीन तासा मध्ये विद्यार्थी चित्र काढतात, हस्तकला करतात, गणित सोडवता, धडा वाचतात हे सर्व ऑफलाइन आणि थोड्या वेळ ऑनलाईन टीचर आणि विद्यार्थ्यांशी बोलतात.

4) ऑनलाइन एज्युकेशन हा शाळेला फी वसूल साठी सुरू केले खूळ आहे असा आरोप केला जातो ..
खरं तर ऑनलाइन एज्युकेशन ही एकविसाव्या शतकाची काळाची गरज आहे. भविष्यात प्रॅक्टिकल एज्युकेशन आणि ऑनलाइन एज्युकेशन याचे हायब्रीड एज्युकेशन मोडेल किंवा सिस्टीम विकसित होईल यात काही शंका नाही. प्रत्यक्ष शाळेला दुसरा कुठलाही पर्याय नसू शकतो हे खरे आहे पण प्रत्यक्ष शाळेला थोडी ऑनलाइन एज्युकेशनची साथ मिळाली तर शिक्षण अधिक रंजक आणि इफेकटीव्ह होऊ शकते. याच विचाराने संस्थाचालक काम करत आहे. त्यांनी ऑनलाइन एज्युकेशनची अधिकची फि पालकांकडून घेतली नाही. जी वार्षिक फी आहे तीच घेणार आहे. फी वसुली ही हप्ताने किंवा महिना स्वरूपात घेताय किंबहुना तसा शिक्षण विभागाचा आदेश आहे. फी वाढ सुद्धा या वर्षी नाही आहे. तसा सुद्धा सरकारी जी.आर आहे. फी कमी घ्या असा कुठलाही जी.आर नाही. तसेच मुंबई उच्च न्यायालय तसेच सुप्रीम कोर्ट ने मागील पंधरा दिवसापूर्वी या दोघांचा निकाल दिला आहे की शाळा वार्षिक फी घेऊ शकतात. ती कमी करा हे म्हणजे कोर्टाने मान्य केले नाही. शिक्षकांचा पगार निघेल तिथं पर्यंत एकूण फीचा काही भाग पालकांनी भरला पाहिजे. बिल्डर, कंपनी मालक, दुकानदार, हॉटेल मालक, मोठमोठ्या कंपन्या यांनी त्यांच्या कर्मचारी स्टाफ त्यांना नोकरीवरून काढले आणि मोजकेच कर्मचारीवर्ग 50% पगारावर ठेवले. शिक्षकांबाबत असे नाही होऊ शकत कारण शिक्षक आणि विद्यार्थी... शिक्षक आणि संस्थाचालक यांचे नाते हे माणुसकीच्या पायावर.. भावनेच्या आधारावर उभे आहे. ज्या संस्थाचालकांनी त्या शिक्षकांना काढले तर पुढच्या वर्षी ते त्या शाळेला जॉईंट होणार नाही. तेव्हा त्या विद्यार्थ्यांचे नुकसान तर होईलच पण शाळा अशा पद्धतीने चालवता सुद्धा येणार नाही. त्यामुळे शिक्षकांची घर खर्च भागेल तेवढी तरी फी भरण्याचा पालकांनी हरकत नसावी. भले ती शाळा ऑनलाइन शिक्षण देत असो किंवा नसो.

5) काही शिक्षकांना ऑनलाइन एज्युकेशनचा हट्टाहास का लावला आहे अशी ओरड ऐकू येते..
तर याला हट्ट न समजता शिक्षकांनी सुवर्णसंधी समजले पाहिजे. यांनी शिक्षक हे टेक्नोसॅवी होतील. भारत शिक्षणामध्ये खूप मागे आहे. शिक्षणाची एक नवीन भाषा ही प्रेझेंटेशन, ई-मेल, गूगल क्लासरूम सुद्धा आहे. ऑनलाइन शिक्षणासाठी लागणारी स्किल म्हणजे टेक्नोस्याव्ही होणे आहे. स्क्रीन वर चेहरा उत्साही, आनंदी असणे, आवाजाचे चढ-उतार उत्तम येणे, पीपीटी बनवता येणे, शिकवता शिकवता ऑनलाईन सॉफ्टवेअर वर विविध ठिकाणी क्लिक करून विषयाची मांडणी करणे. हे सर्व स्किल शिक्षक या निमित्त शकतील. विद्यार्थीसुद्धा या पद्धतीने ही नवी टेक्नॉलॉजी शकतील. एकविसाव्या शतकातील स्कूलमध्ये कम्युनिकेशन्स येते. सध्या कम्युनिकेशन मध्ये फक्त भाषेवर प्रभुत्व असा संकुचित अर्थ नाही. आता रिटायर होणार शिक्षकांचा विरोध असू शकतो किंवा तरुण आहे पण विचारसरणी "स्वतःमध्ये नवीन गोष्टी शिकायच्या नाही" असा असणाऱ्या शिक्षकांसाठी काही करू शकत नाही. त्यांना हा हट्टहास वाटतो पण ज्याला ही शिक्षण क्षेत्रात पुढे जाण्याची सुवर्णसंधी वाटते त्या शिक्षकांचे भवितव्य चांगला आहे. स्वतःला अपडेट करून घ्यायची ही वेळ आलेली आहे. ही सुवर्णसंधी घालू नका

6) ऑनलाईन मधून काय शिकवता येईल?
ऑनलाईन मधून अभ्यासक्रम शिकवलाच पाहिजे अस मुळीच नाही. अभ्यासक्रमाला पूरक असे बऱ्याच गोष्टी मुलांना ऑनलाइनच्या माध्यमातून शिकवता येतात. जसे सामान्यज्ञान, गोष्टी सांगणे, भाषणाची तयारी करणे, संगीत ऐकणे. संगीत टीचर ने विद्यार्थ्यांना एखादा राग ऐकवणे व त्याचा इतिहास सांगणे असे बरेच काही ऑनलाइन एज्युकेशन मध्ये शिकवता येऊ शकते. बेसिकली लाईफ स्किल जीवन कौशल्य ऑनलाइनच्या माध्यमातून शिकवायचा प्रयत्न करता येऊ शकतो. ऑनलाइन एज्युकेशनची लिमिटेशन हे वनवे कम्युनिकेशन जास्त आहे. शिक्षक स्वतः तीस मिनिटांचा रंजक तास विकसित करून हे सगळं मांडू शकतो.

7) ऑनलाइन साठी सर्वात चांगले प्लॅटफॉर्म कुठले?
सध्या मार्केटमध्ये ऑनलाईन साठी बरेच माध्यम आहेत त्यात काही स्काईप, टीम मायक्रोसॉफ्ट, झूम आहे.. पण सर्वात उत्तम प्लॅटफॉर्म जर असेल तर तो गूगल क्लासरूम आहे. गूगल क्लासरूम गूगल क्लासरूम मला काही बघा मोफत आहे त्यातून सुद्धा उत्तम पद्धतीने शिकवत आहेत आणि काही ॲडव्हान्स भाग हवा असेल तर त्यांचे नॉमिनल चार्जेस भरून वर्गात शिकवायला लागणाऱ्या पूर्ण व्हर्च्युअल क्लासरूम त्यांनी निर्माण केली आहे. यात आपण परीक्षा सुद्धा उत्तम पद्धतीने होऊ शकतो याव्यतिरिक्त सध्या मार्केटमध्ये बरेच सॉफ्टवेअर आलेले आहेत तेसुद्धा पालक देऊ शकतात.

8) ऑनलाइन एज्युकेशन सर्व विद्यार्थ्यांना शक्य नाही मग का चालू करता?
ऑनलाईन चा पूर्ण आनंद हा लॅपटॉप किंवा कम्प्युटरवर येतो. पण भारतामध्ये सर्वांकडेच संगणक नाही आहे. तसेच अँड्रॉइड मोबाइल फोन सुद्धा ऑनलाइन एज्युकेशन आत्मसात होऊ शकते पण आज सर्वच पालकांकडे अँड्रॉइड मोबाईल नाही.. पण ज्यांच्याकडे आहे त्यांना हे ऑनलाइन एज्युकेशन मिळाले तर काय हरकत आहे? आज भारतात 40 टक्के पालकांकडे अँड्रॉइड फोन नाही म्हणून साठ टक्के विद्यार्थ्यांना हे ऑनलाईन एज्युकेशन देऊ नका हे म्हणणे कितपत योग्य? जे पालक ऑनलाइन एज्युकेशन च्या शाळेच्या वेळेत घराच्या बाहेर असतात किंवा नोकरीला जातात त्यांना रात्री घरी आल्यावर याचे रेकॉर्डिंग उपलब्ध असते. मुलांना ते दाखवू शकतात. ज्यांना दोन मुलं आहेत त्यांनी आळीपाळीने ऑनलाईन क्लासला उपस्थिती देऊ शकतो. सर्वात महत्त्वाचं ऑनलाइन एज्युकेशन हे कम्पल्सरी नाही आहे आणि आपल्या हवे त्यावेळेस अड्जस्ट करता येते. ज्या विद्यार्थ्यांना ऑनलाइन शिक्षण मिळत नाहीये त्यासाठी सरकार विविध वेगवेगळे उपायोजना करतच आहेत.

9) ऑनलाइन एज्युकेशन च्या गुणवत्तेचे काय?
हे खरं आहे ऑनलाइन एज्युकेशनचे वर्ग चालू असताना मुलं शांत बसत नाहीत.. माईक चालू करतात.. शिक्षकांना वर्ग नियंत्रित करायला दमछाक होते.. पण किती दिवस? पहिले काही दहा दिवस.. एकदा तुम्ही ही टेक्नॉलॉजी समजून घेतली, त्याची प्रॅक्टिस झाली तर दहा पंधरा दिवसाच्या प्रत्यक्ष अनुभवातून तुम्ही उत्तम वर्ग ऑनलाइन पद्धतीने भरू शकतात. तोपर्यंत पालकांना आणि शिक्षकांना धीर हवा. त्याआधीच ओरड करणे योग्य नाही. कुठलाही बदल एका रात्रीतून होत नाही.

10) ऑनलाईन मुळे वयात आलेल्या मुलांना वाईट सवयी लागतील?
हे खर आहे की ऑनलाइन एज्युकेशन नावा खाली मुले आई वडिलांची खोटं बोलून ऑनलाइन सर्फिंग करत बसतील. सोशल मीडियावर वेळ खर्च करतील. काहीजण पॉर्न व्हिडिओ पाहतील. आता काही विद्यार्थी जाणीवपूर्वक करतील असं नाही.. चुकून कुठल्या जाहिरातीवर क्लिक करतील आणि पुढे अडकत जातील. आता हे कसे नियंत्रणात आणायचे? आपण लहानपणापासून ऐक निबंध शाळेत लिहीत आलेलो आहे तो म्हणजे "विज्ञान शाप की वरदान". मला काय म्हणायचे हे तुम्हाला समजले असेल आपण टेक्नॉलॉजी चा कसा वापर करतो हे महत्त्वाचं . प्रत्येक पालकांनी आपल्या मुलांचा मोबाईल सातत्याने तपासला, कुठल्या साईटला यांनी भेटी दिल्या आहे हे जरी तपासले तरी मुलं या पासून बचावु शकतात. मुलांना या विषयी योग्य माहिती दिली..त्यांचा मनमोकळी चर्चा केली.. त्यांचे धोके समजले तर मुलं सामान्यपणे वागतात. खरं तर हे सरकारचे काम आहे. मी जेव्हा चायना देशात त्यांची शिक्षण पद्धती समजून घ्यायला तीन वर्षांपूर्वी गेलो होतो तेव्हा मला समजले की चायना सर्व सरकारी शाळेत पहिलीपासून प्रत्येक विद्यार्थ्याला संगणक देते व त्याचा इंटरनेटची सुविधा सुद्धा आहे. पण चायना गव्हर्मेंट ने गुगल कंपनीबरोबर करार केला की कुठलीही पॉर्न साईट गुगल सर्च इंजिनवर दिसणार नाही. असा करार भारत सरकार का करत नाही हे समजत नाही.. सध्या वेबसिरीज चे पेव फुटले आहे. या वेबसिरीज ची भाषा आणि दृश्याला कुठलाही सेन्सॉर बोर्डाची मान्यता लागत नाही. काही पालक बिंदास ते पहात आहे मात्र मुलांच्या ऑनलाइन एज्युकेशन मुळे मुलांवर वाईट परिणाम होईल अशी याची ओरड करतात.


सचिन उषा विलास जोशी
शिक्षण अभ्यासक


Saturday, 30 May 2020

Covid-19 च्या काळातील प्राथमिक शिक्षण व्यवस्थेवर महत्त्वाचा अहवाल

अहवाल: शालेय शिक्षण व्यवस्थेचे समोरील आव्हाने आणि त्यावर उपाययोजना.

अहवाल उपयुक्त: महाराष्ट्र शासन, शिक्षण विभाग, मुख्याध्यापक, संस्थाचालक, शिक्षक आणि पालक वर्ग.

अहवाल सादरीकरण
सचिन उषा विलास जोशी,
शिक्षण अभ्यासक, नाशिक
...

शालेय शिक्षण व्यवस्थेचे समोरील आव्हाने आणि त्यावर उपाययोजना.

(भाग १)
शालेय शिक्षण व्यवस्थेने समोरील आव्हाने..

प्रस्तावना:
कोविड १९ मुळे शालेय शिक्षणाला मोठा ब्रेक लागला आहे. शाळा या सार्वजनिक स्थळ या कॅटेगरीमध्ये येतात. जरी दुकाने, ऑफिस, फॅक्टरी चालू झाल्या तरी शाळा चालू होणार नाही. याचे मुख्य कारण म्हणजे "लहान मुलं". कॉलेज सप्टेंबर महिन्यात चालू होतील असे संकेत शिक्षण मंत्री यांनी दिले. कॉलेजमध्ये तरुण वर्ग जास्त असतो. तरुणांची रोगप्रतिकार शक्ती सुद्धा चांगली असते तरी उच्च माध्यमिक कॉलेज सर्व सप्टेंबर महिन्यात चालू होतील. शाळेमध्ये सर्व लहान मुलं असतात. त्यांची रोगप्रतिकार शक्ती विकसित होत असते. ती पूर्ण विकसित झाली नसते त्यामुळे शाळा सप्टेंबर नंतर म्हणजे ऑक्टोबर महिन्यात चालू होऊ शकते. तोपर्यंत प्राथमिक शिक्षण व्यवस्थेचे काय होईल? शाळेसमोर काय काय समस्या असतील? त्यात सरकारी शाळेच्या काय समस्या? खाजगी शाळेच्या काय समस्या? संपूर्ण शालेय व्यवस्थेसमोर काय आव्हान असतील? त्यावर काय उपाययोजना करता येतील याचा ऊहापोह या लेखात आपण पाहू. सर्वप्रथम कुठल्या समस्या शालेय व्यवस्थेवर म्हणजे शिक्षण विभाग, शाळा, मुख्याध्यापक, शिक्षक, पालक आणि विद्यार्थी यांवर असते त्या बघूया.

समस्या:
1) सर्वप्रथम शाळा बंद आहे मग शिकवायचे कसे? बर ऑनलाइन शिकवायचे तर स्कूल आणि पालकांकडे तसे पायाभूत सोयी-सुविधा आहे का? ज्या शाळांकडे अशा सुविधा आहेत तिथे पहिले शिक्षकांना प्रशिक्षित करावे लागेल.. मग या सर्व शिक्षकांना ऑनलाइन एज्युकेशनचे वर्ग कसे चालवायचे? त्याचे प्रशिक्षण कसे द्यायचे? बरेच शिक्षक वयोमर्यादेमुळे टेक्नो सेव्ही नसतात. अशा शिक्षकांना कसे शिकवायचे?

2)भारतामध्ये सर्व पालकांकडे मोबाईल आहे का? लोकसंख्येच्या 60 टक्के लोकांकडे चा मोबाईल आहे. त्यात स्मार्टफोन अँड्रॉइड फोन हे 20 टक्के आहे. घरामध्ये पाच ते आठ कुटुंब सदस्य असतात आणि मोबाईल एकच. अशावेळी त्या शालेय विद्यार्थ्यांच्या वाटेला किती वेळ मोबाईल येईल?

3) लॅपटॉप कम्प्युटर हे फक्त उच्च माध्यमिक वर्गा कडेच आहे. त्यामध्ये सुद्धा इंटरनेट सुविधा, डेटाचा चा खर्च हा परवडणारा वर्ग फक्त पाच ते दहा टक्के पालक आहे. बाकीच्या पालकांनी काय करायचे? ग्रामीण भागात लोडशेडिंगच्या समस्या आहे. मोबाईल बॅटरी चार्ज होत नाही. अशा वेळी त्यांना काय ऑनलाइन एज्युकेशन मिळेल?

4) बरं तिथे ऑनलाइन शिक्षण पोहोचते आहे तिथे ऑनलाइन परीक्षा घेता येईल का? तर नाही कारण तसा फॉरमॅट उपलब्ध नाही. फॉरमॅट उपलब्ध असला तरी कॉपी करण्याची वेगळी समस्या असेल. किती विद्यार्थी घरी बसून प्रामाणिक परीक्षा देतील?

5) विद्यार्थ्यांच्या शालेय पुस्तकांचे काय करायचे? पालक म्हणतात आम्ही घरी अभ्यास घेऊ पण पुस्तके द्या.. प्रत्येक खाजगी शाळेचे वेगवेगळे अभ्यासक्रम पुस्तके असतात अशा परिस्थितीमध्ये पुस्तके कसे घरी पोचवायचे?

6) समजा शाळा सप्टेंबर-ऑक्टोबर ला सुरू झाली तर अभ्यासक्रम कसा पूर्ण करायचा?

7) ग्रामीण भागात शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांचे एक वेगळे अतूट नाते असते. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांच्या घरी शैक्षणिक वातावरण असेलच असे नाही अशा वेळी एवढ्या मोठ्या सुट्टी मुळे या नात्यावर परिणाम होईल का? ते कनेक्शन पुन्हा कसे जोडायचे?

8) बरेच मजूर त्यांच्या त्यांच्या गावी गेले. काही परराज्यात गेले. अशा वेळी शाळाबाह्य मुलांचा आकडा मोठा वाढेल. शाळाबाह्य मुलांची समस्या कशी दूर करायची? बरेच परराज्यांतील मजूर मराठी शाळेत शिकत होते. आता त्यांच्या गावी कुठे मराठी शाळा मिळेल?

9) आदिवासी मुलांच्या शाळेचे काय होईल? आश्रम शाळेतील विद्यार्थ्यांचे पुढे काय होईल? या मुलांना कसे ऑनलाइन शिक्षण देऊ शकाल? त्यांच्या समस्या जेवणाच्या सुद्धा असतात. माध्यम भोजना मुळे ते शाळेत येत होते.

10) विशेष गरजा असलेल्या मुलांच्या शिक्षणाचे काय? जेव्हा केव्हा शाळा सुरू होतील त्यावेळेस सोशल डीस्टेन्सिंग ते कसे पाळतील? त्यासंदर्भात त्यांना प्रशिक्षण कसे द्यावे?

11) शिक्षकांच्या पगाराचे काय? खाजगी संस्था अजून एक महिना पगार देऊ शकतील. गेले दोन महिने त्यांना पगार दिला आहे. पण पालक फी भरत नसल्याने संस्थांना शिक्षकांचा पगार द्यायला जमणार नाही. हा प्रश्न खाजगी बजेट स्कूल साठी निर्माण होऊ शकेल. बजेट स्कूल म्हणजे त्यांची फी वर्षाला पंधरा हजार ते 60 हजार पर्यंत असते. भारतात एकूण खाजगी शाळेत पैकी 80 टक्के शाळा या बजेट स्कूल आहे. 20% शाळेची फी लाखो मध्ये असते. तसेच त्या शाळा राजकीय नेत्यांच्या जास्त असतात. अशा वेळेस 80% शाळेतील लाखो शिक्षकांचे पगार कसे होतील? त्यांना संस्थाचालक तात्पुरता कामावर ब्रेक देतील? सरकारी शिक्षकांना हा प्रश्न नसेल कारण की त्यांचा पगार 50000 महिना आहे. त्यांचा 25 टक्के पगार जरी सरकारने दिला तरी त्यांचे घर चालू शकते. पण बजेट स्कूल मधील शिक्षकांची पगार पाच ते दहा हजार महिना असतो. अशांना 25% पगार परवडेल का?

12) सर्वात महत्त्वाचे ज्यांच्यासाठी ही धडपड चालू आहे त्या विद्यार्थ्यांचे काय? बालवाडी मधील विद्यार्थी ऑनलाइन शिक्षण घेण्यासाठी मोबाईल समोर कितीवेळ बसेल? प्राथमिक विद्यार्थी तो किंवा ती किती वेळ बसेल? मुलांचा स्क्रीन टाईम वाढला तर भविष्यात मानसशास्त्र काय समस्या होतील?

13) सातवी ते बारावीच्या मुलांना बरेच स्कूल ऑनलाइन शिक्षण देत आहेत. ऑनलाइन शिक्षणामुळे चुकून ज्या साइट बघायच्या नाहीत अशा पॉर्न साईट च्या जाहिराती वर क्लिक करून नको ती माहिती चुकीच्या पद्धतीने मुलांना मिळते आहे. अशा वेळेस त्या मुलांचा समुपदेशन कसे करायचे? केव्हा करायचे?

यासारख्या बऱ्याच समस्या आणि प्रश्न शिक्षक व्यवस्थेसमोर उभे आहेत. सर्वात महत्वाचे या प्रत्येक प्रश्न आणि त्यासंदर्भात त्यांचे उत्तरांचे एस. ओ. पी तयार केव्हा होतील?

आता यावर काय उपाययोजना आहेत ते पाहू.
....

(भाग २)
शालेय शिक्षण व्यवस्थेने समोरील आव्हाने आणि उपाय

आव्हाने तर खूप आहे पण म्हणून शिक्षण काही बंद करता येणार नाही. शिक्षण ही सातत्याने चालणारी प्रक्रिया आहे. बंद भिंतीच्या शाळेमध्ये शिक्षण होते असे नाही. काळाने भारताला शिक्षणात तंत्रज्ञान मांडण्याची संधी दिली आहे. याचा अधिक वापर करून विद्यार्थ्यांचे शिक्षण चालू ठेवले पाहिजे. तंत्रज्ञानाने मुलं विद्यार्थी विकसित होतात असे मुळीच नाही. पण त्याला हातभार जरूर लागतो. म्हणून कोरोना काळात कसे शिक्षण देता येईल ते पाहू.

1) शिक्षण विभागाने दीक्षा ॲप ची निर्मिती केली आहे. खरंतर हे ॲप काही वर्षांपूर्वी महाराष्ट्र सरकारने एससीईआरटी मार्फत बनवले होते. जे एन.सी.इ.आर.टी दिल्लीला आवडले व ते आता पूर्ण भारतातील विद्यार्थ्यांना उपयुक्त होत आहे. या ॲपवर सर्व माध्यम, सर्व इयत्ता, सर्व विषयाचे अभ्यासक्रम उपलब्ध आहे. जरूरत आहे ते हे ॲप अधिक उत्तम करण्याची. जास्तीत जास्त आणि विविध अभिनव उपक्रम त्यात आणण्याची. त्यासाठी भारतातील सर्व सृजनशील शिक्षकांनी एक एक धडा ची मांडणी त्या ॲप वर अपलोड करावी व त्या अँप ला अधिक स्टुडंट फ्रेंडली करावे. हे ॲप प्रत्येक पालकाने त्यांच्या स्मार्टफोनमध्ये डाऊनलोड करून त्यांच्या मुलांना रोज 45 मिनिटे बघू द्यावे. या ॲपवर स्वयम अध्ययनाचे भरपूर वर्कशीट टाकावे. खास करून आता तरी इंग्रजी माध्यमाचा अभ्यासक्रम कमी वाटतो आहे तो वाढवला पाहिजे.

2) आता विद्यार्थ्यांना ऑनलाइन शिक्षण मिळणार म्हणजे त्यांचं स्क्रीन टाईम वाढणार. ते आधीच पालकांच्या मोबाईल हा गेम खेळायला गुपचूप घेत असतात. टीव्ही घरात चालूच असतो. त्यामध्ये मोबाईलवर जर शाळेने चार-चार तास ऑनलाईन एज्युकेशन घेतले तर मुलांचा स्क्रीन टाईम खूप वाढेल व त्यातून मुलांच्या आरोग्याच्या समस्या चालू होतील म्हणून सरकारने व शाळा व्यवस्थापनाने वयानुसार ऑनलाइन स्क्रीन टाईम ठरवून द्यावा. जसे बालवाडी च्या विद्यार्थ्यांसाठी रोजच्या पंधरा मिनिट स्क्रीन टाईम हवा, पहिली ते चौथीपर्यंतच्या विद्यार्थ्यांसाठी 35 मिनीट तर पाचवी ते आठवीच्या विद्यार्थ्यांसाठी 60 मिनिटे तर नववी ते दहावीच्या विद्यार्थ्यांचा 90 मिनिट स्क्रीन टाइम असावा. याचा अर्थ फक्त एवढा वेळच मुलं मोबाईल हातात घेतील बाकी वेळ शाळेने स्वयम अध्ययनाचे वर्कशीट, अभ्यासक्रम, दिनचर्या द्यावी जी विदयार्थी विनामोबाईल घरी त्यांच्या पालकांच्या देखरेखीखाली करतील. त्या ऑफलाईन अभ्यासाचा वेळ सुद्धा एक ते दोन तास हवा. साधारण चौथी ते दहावीच्या विद्यार्थी दिवसातून अडीच तास अभ्यास करेल. यामध्ये महत्त्वाचा मुद्दा हा आहे की जोपर्यंत प्रत्यक्षात शाळा सुरू होत नाही तोपर्यंत अभ्यासक्रम हा फक्त महत्त्वाचा आणि कमी स्वरूपात हवा.

3) सगळीकडे भारतामध्ये स्मार्टफोन इंटरनेट नाही आहे अशा वेळी सरकारने संपूर्ण वेळाचे शैक्षणिक टीव्ही चॅनेल सुरु करावी. मागील आठवड्यात याची घोषणा सुद्धा झाली आणि दोन चायनल सुरू झाले पण यामध्ये प्रत्येक प्रादेशिक भाषेचे एक शैक्षणिक टिव्ही चैनल हवे. जेणेकरून ग्रामीण भागातील जिल्हा परिषद शाळांच्या विद्यार्थी समावेश होऊ शकेल. सरकारी उपक्रमांमध्ये आधुनिकता सर्जनशीलता याची कमी असते त्यामुळे या पूर्णवेळ टीव्हीच्या माध्यमातून देणाऱ्या शिक्षणात सुजनशिलता कशी आणता येईल यावर काम व्हायला हवे. नाहीतर एवढी मोठी गुंतवणूक, वेळ, पैसा वाया जाईल. हे टिव्ही चैनल चा वापर कोरोना गेल्यानंतरसुद्धा होऊ शकतो. खास करून गरीब विद्यार्थ्यांना खासगी क्लास परवडत नाही. असे विद्यार्थी हे चैनल पाहून जास्त शिकतील. शाळाबाह्य मुलांसाठी याचा भविष्यात खूप चांगला उपयोग होईल. म्हणून या टीव्ही चॅनलच्या निर्मितीपासूनच आधुनिकता अभिनव पद्धती अवलंबली तर अधिक उत्तम प्रोड्युकॅशन होईल. या मध्ये फक्त एकतर्फी लेक्चर नको.

4) विद्यार्थ्यांना अभ्यास करायचे म्हणजे पुस्तक लागतील. भारतामध्ये 60 टक्के विद्यार्थी हे 40 टक्के खाजगी शाळांमध्ये शिकतात. प्रत्येक खाजगी शाळा चे पुस्तके ही वेगवेगळ्या प्रकाशनाची असतात. अशावेळी मुलांच्या हाती कुठले पुस्तक द्यावी हा प्रश्न शाळा चालकांना आणि पालकांना पडला आहे. सरकारने तसेच वैयक्तिक शाळा संचालकाने किमान या शैक्षणिक वर्ष किंवा पहिल्या सहा महिन्यासाठी फक्त एस.सी.आर.टी किंवा एन.सी.ई.आर.टी यांचे पाठ्यपुस्तकांचा वापर करावा. हे पुस्तक बालभारती तसेच सीबीएससी च्या संकेतस्थळावर मोफत उपलब्ध आहे. डाऊनलोड करून वाचता येतात तसेच प्रिंटर वर सुद्धा प्रिंट करता येतात. याचा मुख्य फायदा म्हणजे संपूर्ण भारतामधून एकसारखा अभ्यासक्रमाची सुरुवात होईल. खाजगी पुस्तकांत नफेखोरी व आळा बसेल. सरकारलाही उत्तम संधी आहे की ऐक हिंदुस्थान ऐक अभ्यासक्रम करण्याचा. या सर्व पुस्तकांचा मी अभ्यास केला आहे. गेल्या दोन वर्षांमध्ये या पुस्तकांची गुणवत्ता खूप छान झाली असून सर्व पाठ हे ज्ञानरचनावादी आहे. सरकारने तसा आदेश काढून सर्वांना हीच पुस्तके वापरावी असं आवाहन करावे.

5) बरेच पालक विचारतात की शाळा केव्हा सुरू होईल आणि अभ्यासक्रम कसा पूर्ण होईल. हा प्रश्न जास्त शहरी भागातील यांचा असतो. समजा शाळा सप्टेंबर महिन्यात चालू झाल्या तर बिघडले कुठे? सप्टेंबर महिन्यानंतर आठ महिने मिळतात अभ्यासक्रम पूर्ण करायला. अशा वेळी मुख्याध्यापकांना शाळा दिवसाचे नियोजन करण्याची त्यांच्या पद्धतीने मुभा द्यावी. मुख्याध्यापक दिवाळी सुट्टी तसेच मे महिन्याची उन्हाळी सुटी व इतर सुट्टी शनिवार रविवार सुट्टी चा वापर करून आरामात अभ्यासक्रम पूर्ण करू शकतील. असे पण शाळा वर्षातून 210 दिवस भरते. ते या आठ महिन्यात 180 दिवस आरामात भरून काढू शकतात. समजा तेवढे दिवस वापरायचे नसेल तर अभ्यासक्रमातील पाठ कमी करणे. ज्या संकल्पना पुढील वर्षी लागू आहे त्या ठेवावा. खासकरून शास्त्र आणि गणित विषय तसाच ठेवून इतिहास भूगोल सारखे विषयाचे पाठ कमी करता येऊ शकतात. भाषा विषयातील काही धडे कमी करता येऊ शकतात. याचा अर्थ इतिहास आणि भूगोल हा कमी लेखत नसून फक्त वेळेचे नियोजनाबाबत सुचवणे आहे

6) ग्रामीण भागात बरेच मजूर शहरातून स्थलांतरित करून त्यांच्या मूळ गावी आले आहे. अशा वेळी ग्रामपंचायत ने पुढाकार घ्यावा. गावं तसे छोटी असतात. समजा ग्रामपंचायतीने गावांमध्ये लाऊड स्पीकर लावले तर त्याचा आवाज घराघरांमध्ये जातो. तसा एक लाऊड स्पीकर जरी सरपंचाने आणि त्या गावातील शिक्षकाने लावला तर रोज सकाळी एक तास लाइव स्पीकरवर शाळा भरवता येऊ शकते. असा प्रयोग गुजरातमधील एका जिल्हा परिषद शाळेमध्ये झाला आहे. रोज सकाळी शिक्षक राष्ट्रगीत घेतात, एखादा धडा शिकवतात आणि दिवसभराचा स्वयंअध्ययन चा गृहपाठ देतात. यासाठी ग्रामपंचायतीने पुढाकार घ्यावा.

7) बोर्डाच्या परीक्षा सोडून पहिली ते नववी इयत्तेच्या ज्या काही युनिट टेस्ट, सहामाही परीक्षा असतात त्या परीक्षा ऑनलाइन घेऊ नये. तसे फॉरमॅट उपलब्ध पण नाही. त्यांच्याकडे ऑनलाईन मोबाईल आहे त्यांना m.c.q. पद्धतीने किती अध्याय समजले म्हणून ऑनलाइन ने घेता येईल पण बाकी स्‍पष्‍टीकरणासहित परीक्षा संस्थाचालकांनी घेऊ नये. त्याचे मुख्य दोन कारण म्हणजे सगळ्यांकडेच सोयीसुविधा उपलब्ध नसतात आणि असल्या तरी मुलं कॉपी करून ऑनलाइन परीक्षा देतील.

8) लॉकडाऊन मुळे आधीच मुलं घरी आहे. मैदानी खेळ शक्य नाही.. बरेच विद्यार्थी हे टीव्ही पाहता आहे.. तसेच मोबाईल गेम खेळणे व पाहण्याचे प्रमाण खूप वाढले आहे. सर्वसाधारणपणे विद्यार्थी तीन ते पाच तास स्क्रीन समोर असतोय. त्यात दिवसभरात शारीरिक हालचाली कमी होत आहे .त्यामुळे या मुलांच्या शारीरिक समस्या निर्माण होऊ शकतात. मुलं अतिचंचल होऊ शकतात. ए.डी.एच.डी सारख्या आजाराने समस्याग्रस्त होऊ शकतात. ते म्हणाले पहिले बारा वर्ष हे मेंदू जडणघडणीचे वय असते. यामध्ये बाल मेंदूच्या मज्जापेशी घट्ट जुळणी होते. जास्त स्क्रीनवर या मुलांनी वेळ खर्च केला तर ही जुळणे योग्य होतं नाही म्हणून या वयाच्या मुलांचा स्क्रीन टाईम कमी व्हावा. आता शाळा बंद त्या मुळे बरेच पालक ऑनलाइन शिक्षण घेत आहे. इंग्रजी माध्यमाच्या शाळा ते तेसुद्धा आहे. ज्यामध्ये विद्यार्थ्यांचा स्क्रीन टाईम पुन्हा दोन ते तीन तासाने वाढेल
या साठी मी काही उपाययोजना सुचवत आहे १) पहिले बारा वर्षांमध्ये ऑनलाइन एज्युकेशनचा स्क्रीन वेळ जास्तीत जास्त 30 ते 45 मिनिटे हवा. २) सरकारने रेडिओच्या माध्यमातून शिक्षण द्यावे. यासाठी प्रत्येक जिल्ह्यामध्ये कम्युनिटी रेडिओ ची सुरुवात करावी. रेडिओच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना भाषा विकासाबाबत जास्तीत जास्त प्रोग्राम घेता येतील ज्यामुळे मुलांची कल्पनाशक्ती चा विकास होईल

9) बऱ्याच सरकारी शाळेत विद्यार्थी माध्यम भोजनासाठी येतात. त्यामुळे शिक्षण निरंतर चालू राहते. मध्यम भोजन सुविधा सरकारने शाळेमध्ये चालू ठेवले पाहिजे. रांग करून विद्यार्थी भोजन घेतील. लांब अंतर ठेवून जेवतील आणि जातील. याने विद्यार्थी शाळाबाह्य होणार नाही.

10) शक्य तेवढ्या आदिवासी आश्रम शाळा चालू ठेवाव्यात. तसे ते कोरोण्टेईनचं असतात. covid-19 चे मार्गदर्शन तत्वे जे आहे ते सर्व पाळून किमान 50 टक्के वर आश्रम शाळा चालू ठेवू शकतात.

11) सरकारने या काळात शिक्षक अधिक विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी विविध एनजीओ ही मदत घेणे अपेक्षित आहे. ऑनलाइन शिक्षणासाठी खूप कंटेंट तयार करावा लागतो. टाटा एज्युकेशनल इंस्टिट्यूट सारखे बरेच इन्स्टिट्यूट तथा कंपनी आहे त्यांच्याकडे तयार शैक्षणिक ऑडिओ व्हिडिओ कन्टेन्ट अभ्यासक्रम आहे. ते घेऊन त्यांच्या मार्फतच जास्तीत जास्त विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचता येऊ शकते.

12) खाजगी बजेट स्कूल यांनी गुगल क्लासरूम प्लॅटफॉर्मवर विद्यार्थ्यांना ऑनलाइन क्लास घेऊ शकतात. तसेच प्रत्येक वर्गाचा इयत्ता चा व्हाट्सअप ग्रुप बनवून त्याच्या शिक्षकांना ॲडमिन करून रोजचा गृहपाठ शालेय अभ्यासक्रम पाठवू शकतात.

13) मुख्य म्हणजे कोरोना गेल्यानंतर जेव्हा केव्हा शाळा सुरू होतील त्यासाठी आधी बरीच तयारी करावी लागेल. मुख्य म्हणजे विद्यार्थ्यांना वर्गांमध्ये सोशल डिस्टन्ससिंग चे नियम कसे पाळायचे याचे प्रशिक्षण शाळा सुरू होण्याआधी किमान एक महिना आधी तरी द्यावे लागेल. त्यासाठी सरकारने, शिक्षण विभागाने, संस्थाचालकांनी एनजीओने पुढाकार घेऊन तसे नियमावली व त्याचे व्हिडिओ बनवून जनजागृती करावी लागेल.

14) शाळेला दररोज सानेट्याइंझिंग करणे आवश्यक आहे. त्यासाठी शिक्षण विभागाने त्यांच्या सरकारी शाळेची जबाबदारी त्या-त्या भागातील सामाजिक संस्थेला देण्यात साठी आव्हान करावे. सामाजिक संस्थेने त्यांच्या त्यांच्या विभागातील सरकारी शाळेचे पालकत्व स्वीकारले तर सरकारी यंत्रणेला मदत होईल. त्यांनी मनुष्यबळ घेऊन शाळा साफ करणे, फवारणी मारणे, सानेटायझर ची व्यवस्था करणे, शाळा भरताना आणि सुटताना शिस्त लावण्यास मदत करणे असे बरेच गोष्टी साठी एनजीओ लागतील. त्यासाठी शिक्षण विभागाने आत्तापासून समन्वय साधणे आवश्यक आहे.

15) कोरोना च्या प्रादुर्भाव कमी झाल्यावर टप्प्याटप्प्याने शाळा भरता येऊ शकते. त्यासाठी विविध कल्पना लावता येतील. जसे सम रोल नंबर असलेले विद्यार्थी सोमवारी येतील तर विषम रोल नंबर वाले विद्यार्थी मंगळवारी किंवा पहिली ते पाचवी सोमवार, मंगळवार व बुधवार तर सहावी ते 10वी चे विद्यार्थी गुरूवार, शुक्रवार आणि शनीवार या पद्धतीने. 50 टक्के विद्यार्थी टप्प्याटप्प्याने बोलवायचे असेल तर खाजगी शाळेला बस सुविधा आणि शिक्षकांची नियोजन व्यवस्थित करावे लागेल. त्यांना व्यवस्थापन नीट केले तर काही प्रमाणात अतिरिक्त खर्च वाचू शकतात. दोन शिफ्ट मध्ये किंवा टप्प्याटप्प्याने शाळा चालवण्यासाठी ऑपरेटिंग कॉस्ट जास्त येते. सुरुवातीला दहावीचे वर्ग मग पाचवी ते सातवी चे वर्ग आणि त्यानंतर पहिली ते चौथी चे वर्ग चालू करावे. बालवाडी वर्ग सर्वात उशिरा चालू कराव्यात.

16) शाळा चालू झाल्यानंतर प्रत्येक शाळेमध्ये समुपदेशनाची गरज पडणार आहे. त्यासाठी आत्तापासून समुपदेशकाची नेमणूक करणे आवश्यक आहे. विद्यार्थी हे बराच काळानंतर शाळेत येतील. अति स्क्रीन टाईम मुळे हायपर ऍक्टिव्ह विद्यार्थी झाले असतील. त्या संदर्भात समुपदेशन लागेल. विविध उपक्रम लागतील. सर्वात महत्त्वाचे पाचवी च्या पुढील विद्यार्थी सरस इंटरनेटचा वापर करत असत आहेत. त्यामुळे नको ती माहिती सुद्धा त्यांच्यापर्यंत पोहचत असेल. बऱ्याच ऑनलाइन साइटवर पॉर्न साईट ची जाहिराती लागतात. विद्यार्थी चुकून त्यावर क्लिक करतील आणि मग पुढे त्यात अडकत जातात. अशा वेळी त्यांचे समुपदेशनाची आवश्यकता लागेल. येथे सुद्धा विविध समुपदेशन केंद्र चालवण्याच्या संस्थेची शिक्षण विभागाने समन्वय साधणे आवश्यक आहे. भारतामध्ये विद्यार्थ्यांच्या संख्येच्या मानाने समुपदेशकाची संख्या अत्यंत अल्प आहे.

17) शाळा केव्हा चालू होणार हे माहीत नसल्याने खाजगी शाळेचे पालक फी भरत नाही. भारतामध्ये खाजगी शाळेचे ढोबळमानाने तीन प्रकार पडतात. एक) श्रीमंतांची शाळा: यामध्ये उच्चवर्ग व उच्चमध्यम वर्ग असतो. श्रीमंताची शाळा म्हणजे साधारण काही लाखात फी असते. तिचे प्रमोटर मोठे व्यावसायिक, बिल्डर, राजकीय व्यक्ती शक्यतो असतात. दुसरा शाळेचा प्रकार म्हणजे तो म्हणजे बजेट स्कूल: यामध्ये मध्यमवर्ग जास्त आणि काही प्रमाणात गरीब वर्ग शिकतो. बजेट स्कूल म्हणजे त्यांची फी पंधरा हजार रुपयापासून ते 60 ते 70 हजार पर्यंत असते. शक्यतो अवरेज फी 35000 यांच्या रेंजमध्ये असते. (तुम्ही म्हणाल 70,000 ची फी खूप झाली पण सरकारी शाळेचा एका विद्यार्थ्यावर 93 हजार रुपये खर्च होते याचा अर्थ सरकारी शाळेची फी ९३ हजार रुपये वर्षाला असते)
तिसरा प्रकार डेव्हलपिंग स्कूल: या त्या शाळा आहे ज्या येत्या सात ते आठ वर्षांमध्ये चालू झाल्या आहे. त्या शाळेचे बांधकाम चे कर्ज चालू असते. या शाळा सुद्धा बजेट स्कूल मध्येच मोडतात.

आता ज्या शाळा श्रीमंतांसाठी आहे आणि त्या शाळा गेल्या पंधरा वर्षांपासून अधिक काळापासून उत्तम चालत आहे. त्यांना त्यांच्या टीचर चा पगार लॉकडाऊन मध्ये देणे काही अडचणीचे नाही.वेळ आली तर त्यांचे प्रमोटर इतर त्यांच्या व्यवसाय म्हणून सुद्धा टीचर ची सॅलरी देऊ शकतात.

पण जे बजेट स्कूल आहे त्यांना त्यांचा टीचेर्स चा पगार देणे अवघड आहे. या शाळा संपूर्णपणे पालकांच्या फी कलेक्शन वर चालतात. त्यांच्याकडे शाळा चालवण्यासाठी चे खेळते भांडवल हे एका महिन्याला लागणाऱ्या खर्चाचा एवढेच असते. वेळेवर फी जर पालकांची आली नाही तर शाळा शिक्षकांना पगार ते देऊ शकत नाही. शाळेचे पगाराव्यतिरिक्त त्यांची इतर खर्च असतात जसे बिल्डिंग मेंटेनन्स, लाईट, पाणी विविध सोयीसुविधा चे खर्च.

तिसरा जो शाळेचा प्रकार सांगितला डेव्हलपिंग स्कूल, ज्या शाळेचे बँकेचे प्रोजेक्ट लोन गेले पाच-सहा वर्षांपासून चालू आहेत.. ज्यांच्यावर बॅंकेच्या कर्जाचे हप्ते आहेत व ते बजेट स्कूल मध्ये मोडतात अशा शाळेचे तर कंबरडे मोडणार आहेत. बँकेने त्यांना शाळेच्या पालकांच्या येणाऱ्या फी वर कर्ज मंजूर केलेले असते. फी जर आली नाहीतर कर्ज कसे फेडणार? पगार कसे देणार? त्यामुळे बजेट स्कूल तसेच डेव्हलपिंग स्कूल चालकांनी शिक्षकांना 50 टक्के पगार करावे. तसेच ज्या शिक्षकांचा पगार चांगला आहे त्यांना पंचवीस टक्के पगार करावा व ज्यांचा पगार कमी आहे त्यांना 50 टक्के पगार करावा. ड्रायव्हर व शाळेतील मुलांना सांभाळणाऱ्या मावशी यांना जेवढा त्यांचा पगार असेल तेवढा देण्याचा प्रयत्न करावा कारण मुळातच त्यांचे वेतन खूप कमी असते. सगळ्यांचे घरखर्च चालेल असे वेतन करावे.

पण सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा शालेय विभागाने खाजगी शाळांकडे बघण्याचा चश्मा बदलावा. पालकांना फी भरण्याचे आवाहन करावे. ज्या पालकांना शक्य आहे त्यांनी फी भरावी असे आव्हान करावे. पालकांनीसुद्धा पूर्ण फी नाही पण काही प्रमाणात फी भरावी. आज भारताचे 60 टक्के विद्यार्थी हे खाजगी शाळेत शिकत आहे. त्यांचे लाखो टीचर्स यांना घर खर्च पुरते वेतन मिळणे हे सर्व संवेदनशील पालकांच्या हातामध्ये आहे. शाळेची जी काही फी असेल त्याच्या 20% फी जरी भरली तरी त्या शाळेचे फक्त शिक्षकांची किमान एक दोन महिन्याचे वेतन होऊ शकते. यासाठी शिक्षण विभागाने पुढाकार घ्यायला हवा.

थोडक्यात मुलांच्या वयानुसार जिथे शक्य आहे तिथे ऑनलाइन एज्युकेशन देने. ऑनलाइन शक्य नाही तिथे कम्युनिटी रेडिओ च्या माध्यमातून शिक्षण अभ्यासक्रम कमी करणे. 100 दिवसांची शैक्षणिक वर्ष करणे. या पद्धतीने हे शैक्षणिक वर्ष काढावे लागेल.

सचिन उषा विलास जोशी
शिक्षण अभ्यासक
9890002258

Thursday, 16 April 2020

कोरोना मुळे शिक्षण द्यायची पद्धत बदलेल का?

शिक्षण अभ्यासक सचिन उषा विलास जोशी यांचा सकाळ वृत्तपत्रांमधील लेख

कोरोना आला आणि सर्वांना घरात बसवले. घरात बसून काय करता येईल म्हणून बरेच जण गुगल बाबा कडे वळाले. सध्या जगातल्या सर्व प्रश्नांची उत्तरे गूगल देतोय. गुगल हा आपला महागुरू झाला आहे. मुलांच्या अभ्यासाची वेळ आली की आईसुद्धा वर्कशीट हे गुगल वरूनच काढते. बऱ्याच शैक्षणिक संस्था ने आता ऑनलाईन शिक्षण सुरू केले. बरेच कोचिंग क्लास आता विद्यार्थ्यांना ऑनलाइन पद्धतीनेच अभ्यासक्रम पूर्ण करताय. शिक्षक झूम, गुगल मायक्रोसॉफ्ट, टीम, स्काईपचे प्लॅटफॉर्म वापरून घरूनच विद्यार्थ्यांना शिकवत आहे.

थोडक्यात काय तर डिस्टंट एज्युकेशन हे आता मोठ्या प्रमाणात चालू झाले आहे. कोरोनामुळे याची प्रॅक्टिस वाढ अधिक झाली आहे. सध्याची जी पिढी आहे ती जन्मता तंत्रज्ञान साक्षरतेचा अभ्यासक्रम पूर्ण करूनच जन्म घेते की काय.. म्हणजे जे वयाच्या चाळीसीला जो व्हिडिओ कॉल आपण शिकलो ते हे मुलं तीन चार वर्षाची असल्यापासून करतात. तो व्हिडिओ कॉल कसा करायचा तो घरातल्या आजी-आजोबांना हे मुलं शिकवत आहे. या सर्व पार्श्वभूमीवर शाळेचे भविष्य काय असेल? ऑनलाइन च्या या जमान्यात शाळांची भूमिका काय असेल? कॉलेजचे स्वरूप काय असेल? विद्यार्थी कॉलेजला ऍडमिशन घेतील का? का ते सर्वजण व्हर्चुअल क्लासरूम असलेल्या कॉलेजला ऍडमिशन घेतील? पालक आता असा विचार करतील का, की मी मुलांना शाळेत पाठवत नाही त्यापेक्षा गुगलवर सर्व शिकवेल आणि डायरेक्ट दहावी बारावीची बोर्डाची परीक्षा देईल.. त्याने शाळेची लाखोंची फि माझी बचत होईल.. अश्या या सर्वांची उत्तरे खालील प्रमाणे आहे..

या एकविसाव्या शतकात आपण कितीही ऑनलाईन झालो तरीही शाळेचे महत्त्व आणि प्रत्यक्ष शाळेत उपस्थित राहणे कमी होणार नाही. कारण शाळेचा काळ हा बाल मेंदू जडणघडणीचा काळ असतो. साधारण वय तीन ते पंधरा वर्षाचा कालावधी मध्ये विद्यार्थी फक्त शाळेत गणित, शास्त्र, भाषा, इतिहास, भूगोल हे विषय शिकत नाही तर ते खेळतात, नाचतात, व्यक्त व्हायला शिकतात. कुठलेही मूल्य या वयातच शिकवली जातात.. जी शाळेतून दिली जातात. मित्र बनवणे, सहकार्य करणे, सन्मान देणे, आदर करणे, शिस्त लागणे, दृष्टिकोन विकसित होणे हे सर्व शाळेतून होते. या गोष्टी ऑनलाइन शिकवता येत नाही कारण त्यासाठी खरेखुरे अनेक विद्यार्थी, शाळेची रचना, शिक्षक सर्व लागतात. एक आहे की शाळेची भूमिका आता बदलणे आवश्यक राहील. आता विद्यार्थी शाळेत गणिताची अथवा इतिहासाचा एखादा धडा शिकायला येणार नाही. तो शाळेपेक्षा अधिक उत्तम गुगलवर शिकेल पण तो शाळेत येईल ते म्हणजे चांगले वागायचे कसे, आनंद, प्रेम, मैत्री, सहकार्य, सकारात्मक विचार, आशा-आकांक्षा, उद्दिष्ट, सद्भावना अशा अनेक विधायक भावनांचा विकास करायला ते येतील. यश कसे मिळवायचे यासोबत अपयश आले तर त्यावर कशी मात करायची.. मात करता आली नाही तर मोठ्या मनाने ते अपयश पचवायचे कसे..असे अनेक भावनांच्या विकासासाठी तो किंवा ती विद्यार्थी शाळेत येईल.

थोडक्यात काय पालक मुलांना शाळेत आय.क्यू विकसित करायला पाठवणार नाही तर ते इ. क्यू आणि एस. क्यू विकसित करायला पाठवील. विद्यार्थ्यांची भावनिक बुद्धिमत्ता आणि सामाजिक बुद्धिमत्ता विकसित करायला विद्यार्थी शाळेत येतील यासोबतच शाळेची जबाबदारी हीसुद्धा असेल की या एकविसाव्या शतकातील विद्यार्थ्यांना अधिक सर्जनात्मक कसे बनवायचे. क्रिएटिव्हिटी असणे हा एकविसाव्या शतकातला महत्त्वाच्या चार गुणांपैकी एक गुण आहे. क्रिएटिव्हिटी बरोबर कम्युनिकेशन स्किल, कोल्याब्रेशन स्किल, क्रिटिकल थिंकिंग स्किल्स हे विद्यार्थ्यांना आयुष्यात यशस्वी होण्यासाठी लागणार आहे. याचा पाया हा शाळेत घालवावा लागेल. या चार गोष्टी ऑनलाइन शिकू शकत नाही. त्यासंदर्भात ॲडव्हान्स गोष्टी ऑनलाइन वर उपलब्ध होतील पण त्याचे फाउंडेशन घालण्याची जबाबदारी शाळेवर असेल.

मात्र उच्च शिक्षणाबाबत चित्र वेगळे असेल. विद्यार्थी खूप फिजिकली कॉलेजवर अवलंबून असतील असे नाही. उच्चशिक्षण हे ऑनलाईन होऊ शकते. व्हर्च्युअल क्लासरुम द्वारे प्रॅक्टिकल सुद्धा घेता येऊ शकतात किंबहुना घेतले जात आहे. एकदा विद्यार्थी सेल्फ लर्निंग प्रोसेस मध्ये पारंगत झाला की तो ते सर्व ज्ञान गुगलवर घेऊ शकतो. विदयार्थी त्यांच्या त्यांच्या क्षेत्रातील जगातल्या कुठल्याही तज्ञ ते निवडू शकता आणि त्यांचे मार्गदर्शन घेऊ शकता. म्हणूनच हायर एज्युकेशन मध्ये डिस्टन्स एज्युकेशन, ऑनलाइन सर्टिफिकेट कोर्स, ऑनलाईन कॉलेज सुरू झाले आहे. कोरोना मुळे सर्वांना ऑनलाईन शिक्षणाची सवय लागली.

थोडक्यात काय तर उच्च शिक्षण हे आता बरेच विद्यार्थी ऑनलाइन घेतील. बरेच ऑनलाईन कॉलेजेस सुरू होतील. जे कॉलेज अजून ऑनलाईन झाले नाही आहे ते सुद्धा एक स्वतंत्र विभाग ऑनलाइन कोर्सेसचा चालू करतील. ॲडमिशन घ्यायच्या वेळेस विद्यार्थ्यांना विचारलं जाईल की तुम्हाला ही डिग्री, कोर्स कॉलेजला उपस्थित राहून करायचा आहे का ऑनलाइन करायचा आहे? असे बरेच बदल उच्च शिक्षणात अतिशय कमी काळात होतील. मात्र प्राथमिक शिक्षणात या पद्धतीने निवडण्याची संधी नसेल. शाळा या चालू राहतील पण शाळेत काय शिकवायचे याबाबत बरेच अभ्यासक्रम बदलतील. शाळेची आता मुख्य जबाबदारी हे मुलांना विविध मूल्य तसेच समस्या सोडवण्याचे कौशल्य विकसित करणे ही राहील. गुरुकुल पद्धती पासून तर आता गुरुच घरामध्ये ऑनलाइनच्या माध्यमातून येथील असा हा शिक्षणाचा प्रवास आता सुरू झालाय.

सचिन उषा विलास जोशी
शिक्षण अभ्यासक
तथा इस्पॅलियर या प्रयोगशील शाळेचे संचालक.


Wednesday, 8 April 2020

शिक्षण म्हणजे काय?

शिक्षण अभ्यासक सचिन उषा विलास जोशी यांचा सकाळ वृत्तपत्रांमधील लेख

शिक्षणाने माणूस शहाणा होतो असे म्हणतात पण वस्तुस्थिती तशी आहे का? तसे जर असते तर प्रत्येक शिकलेला व्यक्ती शहाणा झाला असता.

आता तुम्ही म्हणाल शहाणपण म्हणजे काय? इथे आपल्या सर्वांचा घोळ झाला आहे. आपण साक्षरतेला शिक्षण घेणे समजतो. "साक्षरता" आणि "शिक्षण" यामध्ये फार फरक आहे. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर आपले प्रथम उद्दिष्ट हे सर्वांना साक्षर करणे होते. आणि त्यावेळेस ती काळाची गरज होती. पण ते उद्दिष्ट पूर्ण करताना भावी पिढीला शिक्षण देणे हे आपण विसरून गेलो. कारण साक्षरता म्हणजे शिक्षण असा समज सर्वसामान्यांचा झाला. अजूनही संगणकाची माहिती आपण समजावून घेऊन संगणकाचा वापर करतो आणि त्यालाच संगणक शिक्षण समजतो. ते संगणक शिक्षण नसून संगणक साक्षरता आहे.

कुठलेही मशीन वापरायला शिकतो त्याला त्या मशीन वापरायचे कौशल्य प्राप्त झाले असे असते. याचा अर्थ शिक्षण म्हणजे कौशल्य प्राप्त करणे सुद्धा नाही. साक्षरता, कौशल्य आणि शिक्षण या तिन्ही वेगवेगळ्या गोष्टी आहे. ज्याला अक्षर ओळख आहे त्याला साक्षर झाले म्हणू या. साक्षर व्यक्तीकडे कौशल्य आणि शिक्षण हे असतेच असे नाही.

ज्याच्याकडे कौशल्य आहे तो / ती साक्षर असेलच असे नाही. उदाहरणार्थ माझी दुचाकी दुरुस्त करणारा फिटर याला लिहिता वाचता येत नाही पण तो दुचाकी उत्तम दुरुस्त करतो. लहानपणापासून तो दुचाकी खोलतो.. फिट करतो.. त्यामुळे प्रत्येक मशीन व त्याचे पार्ट उघडण्याचे कौशल्य त्याला आत्मसात झाले. आता त्याच्याकडे दुचाकीची माहिती आहे आणि दुचाकी रिपेअर करण्याचे कौशल्य सुद्धा आहे पण तरीही तो शिक्षित आहे का?

दहा-पंधरा वर्षांपूर्वी सर्वसामान्यपणे शिक्षणाचा अर्थ माहिती देणे असा लावायचो. आता शिक्षणाचा अर्थ कौशल्य प्राप्त करणे लावला जातो. मग शिक्षणाचा अर्थ विद्यार्थ्यांना माहिती देणे आणि कौशल्य प्राप्त करून देणे असा आहे का? तर तो पण अर्थ योग्य नाही. हे खरे आहे की आजकाल शिक्षण घेण्याच्या प्रक्रियेमध्ये साक्षरता ही पहिली पायरी आणि विविध कौशल्य प्राप्त करणे म्हणजे दुसरी पायरी होऊ शकते पण ती अंतिम पायरी नसते.

शिक्षण या शब्दाला इंग्रजी मध्ये Education म्हणतात. याचा डिक्शनरी अर्थ असा आहे की draw out. म्हणजे जे काही आत आहे ते बाहेर काढणे. पण आपण विद्यार्थ्यांच्या अंतर्मनात काय आहे ते बाहेर काढण्या ऐवजी बाहेरील गोष्टी आंत कोंबतो. स्वामी विवेकानंद यांनी शिक्षणाची व्याख्या खूप छान केली आहे.
Education is the manifestation of the perfection already in man.
शिक्षण म्हणजे मनुष्यात जे काही उत्तम आहे त्याचे परिपूर्णतेचे प्रकटीकरण करणे, ते बाहेर काढणे.

आता ज्याला शिक्षण मिळते तो ज्ञानी होतो का? इथे माहिती आणि ज्ञान या मधील मूळ फरक समजणे सुद्धा आवश्यक आहे. माहिती त्याला म्हटली पाहिजे जी बाहेरून येते आणि ज्ञान त्याला म्हटले पाहिजे जे आतून येते. आता आतून येणारे जे ज्ञान आहे त्याचे व्यवहारात आणणे म्हणजे शिक्षण का? तर तेही नाही. उदाहरणार्थ: संगणकाची माहिती घेऊन त्याचे सर्व कौशल्य प्राप्त करून स्वतःची बुद्धिमत्तेचा वापर करून स्टीव्ह जॉब यांनी जो एप्पल मोबाइल ची निर्मिती केली. त्या एप्पल फोनचे पेटंट स्टीव्ह जॉब कडे आहे म्हणजे जे त्याचे ज्ञान आहे. त्याने ते व्यवहारात आणले. स्टीव्ह जॉबने सृजनात्मक बुद्धिमत्तेचा वापर करून नवनिर्मिती केली. मग या नवनिर्मितीला काय म्हणायचे?

माझ्या विचारानुसार या नवनिर्मितीसाठी स्टीव्ह जॉब च्या मेंदूमध्ये जी काही मानसिक, सामाजिक, भावनिक, शारीरिक, वैचारिक प्रक्रिया झाली त्या प्रक्रियेला कारणीभूत लहानपणापासून स्टीव्ह जॉब्सने जे काही सातत्याने पाचही ज्ञानेंद्रिये याचे अनुभव घेतले त्या अनुभवातून सातत्याने जे प्रश्न / समस्या सोडवत सोडवत तो एप्पल फोन चा निर्मितीपर्यंत आला या सर्व प्रक्रियेला शिक्षण असे म्हटले पाहिजे.

सोप्या भाषेत सांगायचे झाले तर, "शिक्षण म्हणजे स्वतःची ज्ञान निर्मिती करणे आणि याचे उद्दिष्ट म्हणजे जीवनातील समस्या सोडवणे." या समस्या सोडवण्यासाठी लागणारे विविध कौशल्य प्राप्त करणे म्हणजे शिक्षण प्रक्रिया. ज्ञान निर्मिती ही वस्तू, विचार, संकल्पना, संज्ञा, साहित्य, कला, खेळ, विज्ञान अशा विविध माध्यमातून होते.

ज्ञान निर्मिती करताना, जीवन जगतांना सातत्याने प्रश्न पडत असतात. ते प्रश्न / समस्या सोडवत पुढे जाणे हा आयुष्यातील महत्त्वाचा भाग असतो. म्हणून समस्या सोडवण्याचे कौशल्य येणे तेवढेच गरजेचे असते. या साठी कुठले कौशल्य लागतील? तर त्याला लागेल समस्या समजून घेण्याची संवेदनशीलता (Sensitive mind), समस्यावर विविध उत्तर शोधण्याची कला (Searching skill), विविध शोधलेल्या उत्तरांची तुलना (comparing skill), निर्णय घेण्याचे कौशल्य (Decision making), घेतलेल्या निर्णयाला कृतीत आणण्याचे धाडस (Courage to act), निर्णय कृतीत आणल्यानंतर त्या निर्णयाची चिकित्सा (Analytical mind) इत्यादी कौशल्य त्याला प्राप्त करणे आवश्यक आहे.

याचाच अर्थ शिक्षणाचे दोन मुख्य कार्य आहे. पाहिले विद्यार्थ्यांना स्वतःची ज्ञाननिर्मिती करायला तयार करणे आणि दुसरे जीवनातील समस्या सोडविण्यासाठी लागणारे विविध कौशल्य त्यांना प्राप्त करून देणे. या दोन कार्यांपैकी दुसरे कार्य महत्त्वाचे आहे ते म्हणजे जीवनात सातत्याने येणार्‍या प्रश्नांना उत्तरे शोधता येणे. ज्या व्यक्तीकडे दोघांपैकी एक तरी कला आत्मसात झाली म्हणजे एक तर स्वतःची ज्ञान निर्मिती करणे जी त्याच्या त्याच्या आवडीच्या क्षेत्रात आली असेल किंवा सातत्याने येणाऱ्या समस्यांना सोडवण्यासाठी लागणारे कौशल्य प्राप्त झाले तरी त्याला किंवा तिला शहाणपण आले असे समजावे. ज्यांना दोन्ही गोष्टी प्राप्त झाले असतील म्हणजे स्वतःची ज्ञाननिर्मिती सोबत समस्या सोडवणारे तंत्र सुद्धा आत्मसात झाले असेल त्याला खरे शिक्षण मिळाले असे म्हणूया.

ही मिळवण्याची पद्धत म्हणजे विद्यार्थ्यांना किंवा आपण सर्वांना (कारण शिक्षण ही निरंतर चालणारी प्रक्रिया आहे म्हणून) सातत्याने विविध अनुभव मिळणे आवश्यक आहे. अनुभवातून शिक्षण याला ज्ञान निर्मितीची जोड ही आपली शिक्षण पद्धती व्हायला पाहिजे आणि शिक्षण पद्धती मूल्यांना घेऊन पुढे जाणारी असती पाहिजे कारण मूल्य हे शिक्षण पद्धतीचा आत्मा आहे.

थोडक्यात काय तर साक्षरता, माहिती, कौशल्य, ज्ञान या सर्वांमध्ये मूलभूत फरक आहे. आता साक्षरतेला शिक्षण म्हणायचे का माहितीला? का कौशल्य प्राप्त झालेल्या ला का त्या ज्ञानाला शिक्षण म्हणायचे ते प्रत्येकाने त्याच्या त्याच्या अनुभवावरून ठरवावे. पण खरे शिक्षण मिळण्याची पद्धत हे अनुभवातून शिक्षण हीच आहे.

सचिन उषा विलास जोशी
शिक्षण अभ्यासक

Saturday, 4 April 2020

पालकांचा विचार हे पाल्याचे व्यक्तिमत्व

शिक्षण अभ्यासक सचिन उषा विलास जोशी यांचा सकाळ वृत्तपत्रांमधील लेख

शाळेतील बर्‍याच विद्यार्थ्यांना का वाटते की, “आपण अभ्यासात हुशार नाही!“ विद्यार्थ्यांच्या मनात नेहमी विचार येतो की, “माझी स्मरणशक्ती चांगली नाही, मला गणित अवघड जाते.“ मी हुशार विद्यार्थी/विद्यार्थींनी नाहीऽ मी मठ्ठ आहे, इत्यादी. असे विचार विद्यार्थ्यांच्या मनात का येतात? याचा शिक्षक म्हणून, पालक म्हणून आपण कधी विचार केला आहे का? या नकारात्मक भावनांचा शिक्षणपध्दतीशी काय संबंध आहे? हे आपण नीट समजवूून घेऊ. “गोबल्स” नावांचा हिटलरचा सल्लागार होता. त्याची एक पॉलिसी होती. एखादी गोष्ट खोटी असेल तर ती समाजात खरी आहे. असे सातत्याने बिंबवतात. पहिले समाज म्हणते ही गोष्ट खोटी आहे, पण सातत्याने बिंबवून नंतर समाज समजायला लागतो की, ही गोष्ट खरी आहे. आपण पण विद्यार्थ्यांशी वागतांना असेच बोलतो. आपण विद्यार्थ्याला बोलतो तु मूर्ख आहेस का रे? पहिले तो/ती नाही म्हणतो. पण पहिलीत, दुसरीत, तीसरी इयत्तेपासून सातत्याने लेबल लावले जाते. की तु मूर्ख आहे. तुला अक्कल नाही, तुला समजत नाही, मग पाचवी पासून तो /ती स्वत:ला समाजायला लागते की, मी मूर्ख आहे. ती मान्य करते की, मला अक्कल नाही. असेच लक्षात ठेवा पालकांनो, आपण विद्यार्थ्यांना जे समजतो तेच स्वत:ला तसेच समजतात.

तुम्ही जसे आपल्या मुलांबद्दल विचार कराल तसेच ते घडत जातात. तुम्हाला वाटत असेल की, आपला मुलगा/मुलगी विसरभोळी आहे. ते सर्वांसमोर, वर्गासमोर त्याला दहा दा बोलून दाखवले तर तो/ती विसरभोळीच बनणार आहे. तुम्हाला वाटतयं त्याला परिक्षेत आठवणार नाही. तर त्याला खरंच परिक्षेत आठवणार नाही. तुम्हाला वाटतंय तो/ती चुकणार आहे आणि त्याला त्याची सातत्याने जाणिव करुन दिली तर तो/ती चुकणारच आहे. कारण ‘यश हे माणसाच्या इच्छेपासून सुरु होते.’ वैद्यकिय शास्त्राचा जनक हिप्पोक्रिटसने 2400 वर्षापूर्वी म्हणाले, “माणसांच सुख आणि दुख:, माणसाचं यश आणि अपयश मेंदूतुन निर्माण होते.” लहान मुलाचा मेंदू कम्प्युटर सारखा असतो. त्याला जे इनपुट द्याल तेच आऊटपुट मिळते. म्हणून नेहमी विद्यार्थ्यांशी विधायक बोलले पाहिजे तरच विद्यार्थी खर्‍या अर्थाने हुशार बनतील. त्याच्यांत एक आत्मविश्‍वास राहिल.

असंख्य विद्यार्थ्यांचे समुपदेशन केल्यावर एक गोष्ट लक्षात आली की, प्रत्येक विद्यार्थ्यांच्या मनात एक प्रश्‍न येत असतो. तो म्हणजे, “मी कसा आहे?’‘ याचे उत्तर तो आपल्याला आलेल्या अनुभवातून, त्याला मिळालेल्या यश-अपयशातून आणि सर्वात महत्त्वाचं कुटुंबाने, शाळेने, शिक्षकांनी त्याच्याविषयी प्रकट केलेले मत यातुन या सर्वांच्या आधारे तो स्वत:विषयी तो एक इमेज बनवतो. त्याची इमेज विधायक बनली तर प्रगती होते आणि इमेज नकारात्मक बनली तर प्रगती खुंटते. मग विद्यार्थी बोलतात की, मला गणित अवघड जाते, माझी स्मरणशक्ती चांगली नाही, मी हुशार नाही, मी विसरभोळा आहे. विद्यार्थ्यांची इमेज बनविण्यात पालकांची आणि त्याहुनही जास्त शिक्षकांचा सिंहाचा वाटा आहे. बरेच शिक्षक एक वैज्ञानिक वास्तवतेपासून दूर असतात. ती वास्तविकता म्हणजे विद्यार्थ्यांकडे त्यांचे शिक्षक कोणत्या दृष्टीने पाहतात. आणि त्यांंच्या विषयी कोणते मत बाळगता त्यावर त्या विद्यार्थ्यांची संपूर्ण वर्तवणुक ठरत असते. म्हणून शिक्षकांनी नेहमी विद्यार्थ्यांना नेहमी प्रेरीत केले पाहिजे. त्यांना निगेटीव्ह लेबल चिटकवले नाही पाहिजे. लहान मुले सिमेंट प्लास्टर सारखी असतात. आपण जे बोलु ते शब्द मेंदूत कायमचे चिपकले जातात. विद्यार्थ्यांचे नेहमी कौतुक केले पाहिजे. शाळेत, वर्गात, घरात त्याचे/तीचे कौतुक होईल अशा संधी उपलब्ध करुन दिल्या पाहिजे. “तुला जमंतच” ही भावना विद्यार्थ्यांमध्ये रुजली पाहिजे. त्यासाठी शाळेत-घरात नेहमी उत्साही वातावरण, विधायक बोलणे, प्रयत्नाचे कौतुक व्हायला हवे.

एका गणित प्राध्यापकाने एक प्रयोग केला त्याने 30 विद्यार्थ्यांचे दोन ग्रुप केेले. 15 विद्यार्थ्यांच्या एका ग्रुपला एका वर्गात बसविले आणि दुसर्‍या 15 विद्यार्थ्यांच्या गु्रपला दुसर्‍या वर्गात बसविले. ते प्राध्यापक पहिल्या वर्गात गेले आणि तेथे फळ्यावर एक गणित मांडले. गणिताचा प्रश्‍न लिहून ते म्हणाले हे जगातील सर्वात सोपे गणित आहे. ज्याला गणित जमत नाही त्याला सुध्दा हे गणित सोडवता येईल. हे सांगून ते दुसर्‍या वर्गात गेले. दुसर्‍या गु्रपला पण तेच गणित फळ्यावर मांडले आणि विद्यार्थ्यांना सांगितले हे जगातील सर्वात अवघड गणित आहे. खुद्द आईनस्टाईनला सुध्दा हे गणित सोडविता आले नव्हते. पाहु कोणाला गणिताच्या एखाद्या दोन पायर्‍या जमता का? थोड्या वेळाने ते प्राध्यापक दोन्ही वर्गात गेले. जिथे सांगितले होते की, हे जगातले सर्वात सोपे गणित आहे तेथील 15 पैकी 13 विद्यार्थ्यांना ते गणित बरोबर सोडविता आले. दुसर्‍या वर्गात जिथे सांगितले होते की, हे जगातील सर्वात अवघड गणित आहे तेथील 15 पैकी 14 विद्यार्थ्यांना ते गणित सोडविता आले नाही. काय झाले असेल या विद्यार्थ्यांना? काय घडले असेल त्यांच्या मनात? एकदा का मनाला हे पटले की एखादी गोष्ट आपल्याला जमु शकत नाही तर त्यांना ती जमत नाही. आपल्या बोलण्यावागण्यातुन विद्यार्थ्यांना समजले की, ही कठीण गोष्ट आहे आणि यात आपण अपयशी होवू तर विद्यार्थी मनाच्या पातळीवर तसाच विचार करतात. त्यांची ठाम समजूत होते की, आपल्याला हे जमू शकत नाही. मला असे वाटते मुलांमध्ये “मला जमू शकते,“ “आय कॅन डू “ ही भावना खोलवर विद्यार्थ्यांमध्ये रुजवतील तेव्हा आपण गुणवत्तापुर्ण शिक्षणपध्दतीच्या दिशेने वाटचाल करू

आपण आपल्या मुलांबद्दल जसे विचार करू ते तसे घडत जातात त्यामुळे आई-वडिलांची विचारसरणी ही मुलाचं मुलीचं व्यक्तिमत्त्व बनत असते. तुम्ही जर म्हणत असाल माझ्या मुलाला लक्षात राहत नाही तर त्याला लक्षात राहणार नाही. त्यामुळे नेहमी मुलांसाठी मुलांसमोर विधायक बोलणे अत्यंत आवश्यक आहे.

सचिन उषा विलास जोशी
शिक्षण अभ्यासक

Thursday, 19 March 2020

कोरोना च्या सुट्टीमध्ये मुलांनी करायचे काय?

शिक्षण अभ्यासक सचिन उषा विलास जोशी यांचा सकाळ वृत्तपत्रांमधील लेख

"सांग सांग भोलानाथ पाऊस पडेल का शाळेभोवती तळे साठुन सुट्टी मिळेल का?" या बालगीता ने आपलं बालपण गेल.. मुलांना अचानक मिळालेली सुट्टी ही नेहमी आवडते. कोरोना विषाणूंमुळे सुद्धा मुलांना अचानक सुट्टी मिळाली आहे पण या सुट्टीचे स्वरूप वेगळे आहे. या सुट्टीला काही नियम आहे. पहिले तर घराच्या बाहेर पडायचे नाही आणि सातत्याने हात धुवायचे जेणेकरून कोरोना विषाणू आपल्या घरात येणार नाही.

या अचानक सुट्टीमुळे पालकांना मोठा प्रश्न पडला की आता या मुलांचे करायचे काय.. मुलं घर डोक्यावर घेतील.. तर मुलांना घर डोक्यावर घेऊ द्या! कारण या कंपल्सरी सुट्टी मध्ये तुम्ही सुद्धा त्यांच्याबरोबर आहात. संपूर्ण कुटुंब सोबत आहे. सर्व घरातले मेंबर एकत्र क्वचित असतात. जे पालक मुलांना कमी वेळ देतात त्यांच्यासाठी तर सुवर्णसंधी आहे. या सर्वांनी LOVE चे स्पेलिंग हे TIME करायची वेळ आली आहे.

आता हा जो वेळ आहे तो कसा खर्च करायचा? एक तर आपल्या मुलांसोबत भरपूर लोळा, झोपा, नाचा, मस्ती करा आणि यातून वेळ मिळाला की मुलांना घरातल्या घरात विविध अनुभव द्या. पालकांनो पहिल्या बारा वर्षांमध्ये मुलांच्या मेंदूचा विकास अधिक होतो. या वयात मेंदूचा पाया भरला जातो. जेवढ्या मज्जा पेशींना चालना मिळेल तेवढा मुलांचा मेंदू अधिक भक्कम रीतीने भरला जातो. चालना तेव्हा मिळते जेवढे बालवयात पाचही ज्ञानेंद्रियांचा वापर करून मुलांना अनुभव मिळतील.

घरांमध्ये अनुभव मिळवण्याची जागा म्हणजे स्वयंपाक घर. यामध्ये मुलांना चव, वास यांचे अनुभव द्या. चहा बनवण्यापासून तर भाज्या चिरण्या पर्यंत.. भाज्या चिरण्या पासून तर पोळ्या बनवण्या पर्यंत सर्व गोष्टी मुलांना शिकवा. मुलांच्या स्नायू विकासाला हस्ताक्षर सुधरायला या सर्व गोष्टींचा उपयोग होतो. मुलांच्या मानसिक अभिव्यक्तीसाठी चित्रकला काढायला प्रोत्साहित करा. त्यासाठी लागणारे सर्व साहित्य घरात आणा. रांगोळी शिकवा, न्यूज पेपरची रद्दी चा वापर विविध आरोगामी करायला वापरा, घरातील टाकाऊ वस्तु पासून टिकाऊ वस्तू बनवायला मदत करा, घरातील साफ-सफाई मध्ये सहभागी करून घ्या. झाडू मारणे, स्वतःचे अंथरुण आवरणे, इस्त्री करणे, कपड्यांच्या घड्या करून ठेवणे, असं बरेच काही आनंदात करू शकतात.

बऱ्याच इंग्रजी माध्यमांच्या विद्यार्थ्यांचे मराठी विषय कच्चा असतो अशा वेळेस मराठी वाचन- लिखाण या सुट्टीत सुधारू शकतात. पालक मुलांना उत्तम पुस्तके वाचून दाखवू शकतात, वाचतांना आवाजाचा चढ-उतार, बोलण्याची पद्धत, वाचण्याची कला हे सर्व मुलं तुमच्या मदतीने शिकू शकतात. रात्री गप्पांची मैफल, गाण्यांच्या भेंड्या, गावाच्या नावाची खेळ, पाढे म्हणणे, गाणे म्हणणे, असं खेळीमेळीच्या वातावरणात आनंदी क्षण निर्माण करू शकतात.

या अचानक आलेल्या सुट्टीत मुलांना काही कौशल्य शिकवता येतील जसे भाषण कसे करायचे, गोष्टी कशा सांगायच्या, जाहिरात कशी लिहायची, निबंध लिखाण, चुलत भावांना पत्र लिहिणे, ई-मेल करणे, स्वतःच्या गोष्टी लिहिणे,.. थोडक्यात काय संवाद कौशल्याच्या अॅक्टिविटी घरात घेऊ शकतात.

मुलांना कॉलनीतल्या कॉलनीमध्ये सर्वे करायला पाठवणे जसे तुमच्या भागात किती झाडे आहे? झाडांचे वर्गीकरण करणे.. अशा अशा प्रकारचे सर्वे करू शकतात. समजा मुलांना सायकल येत नसेल तर सायकल शिकवा, मुलांसोबत क्रिकेट खेळा, कॅरम खेळा, दुपारी मस्त पाणी पाणी खेळा, गॅलरी मध्ये पाणी सांडले ते पुन्हा मुलांनाच पुसू द्या.

गुगल युट्युब वर काही चांगले व्हिडिओ असतात.. ज्याने मुलांचे ज्ञान वाढते. जसे की चॉकलेट कसे बनते? ढग कसे येतात? याचे व्हिडीओ.. सायन्स चे बरेच व्हिडिओ सिरीज आहे जसे ही पृथ्वी कशी बनली पासून ते छोटे छोटे शास्त्रज्ञाचे प्रयोग. हे सर्व वयानुसार दाखवू शकतात. पण मोबाईल कम्प्युटरचा वापर करताना मुलं त्यामध्ये अडकणार नाही याची काळजी घ्या. कोरोना येईल आणि जाईल पण त्यामुळे मुलं जर स्क्रीन ला आहारी गेले तर त्यांच्या वर्तणूक समस्या निर्माण होतील. जे मुलं जास्त टीव्ही मोबाईल पाहतात त्यांच्या मेंदूच्या पेशींची वाढ योग्य होत नाही. ए डी.एच.डी सारखे शैक्षणिक समस्या येऊ शकतात. मुले सूचना स्वीकारू शकत नाही, चिडचिडेपणा वाढतो. मुले हिंसक, आळशी बनतात. अशा एक एक ना अनेक समस्या स्क्रीन टाईम जास्त असल्याने मुलांना येऊ शकतात. त्यापेक्षा मुलांना मोबाईलवर गोष्टी ऐकवा. (दाखवू नका) "स्टोरीटेल" नावाचे चांगले अँप आहे. त्यामध्ये सर्व भाषेचे हजारो पुस्तक ऐकायला मिळतात. गोष्टी ऐकल्याने मुलांची कल्पनाशक्ती सुद्धा वाटते. थोडक्यात काय मुलांनी शालेय अभ्यास घरी करायचा आणि सोबत या सर्व ॲक्टीव्हीटी करायच्या पण याला भक्कम साथ सोबत द्यायची ती म्हणजे आई-वडिलांच्या सहवासाची.

कोरोनाला हात धुवून मागे लागुया जेणेकरून करून पुन्हा तो या येणार नाही आणि सोबत सुट्टीचा सदुपयोग करूया.

सचिन उषा विलास जोशी
शिक्षण अभ्यासक

नवीन शैक्षणिक धोरण नुसार 360 डिग्री प्रोग्रेस कार्ड म्हणजे काय?

 #विद्यार्थ्यांची बुद्धिमत्ता ठरवेल कुत्रीम बुद्धिमत्ता नवीन शैक्षणिक धोरण मध्ये शिक्षक व्यवस्थेबद्दल बरेच चांगले बदल आले आहे. त्यामधील मह...